<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="Usuar" audio_filename="Tengo_Agric_JMJ523-EMH534_Keenih-oomiilowaaya-Como-cultivaban-maiz_2022-11-14-a" version="8" version_date="250526">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Elizabeth Márquez Hernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="José Alfonso Rodolfo Márquez Juárez" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="587.160">
<Turn startTime="0" endTime="5.172" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Ixte:chono:no:tsa ke:nih o:tomi:lowa:ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="5.172" endTime="7.252">
<Sync time="5.172"/>
¿Ke:nih o:nmi:lowa:ya?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="7.252" endTime="10.978">
<Sync time="7.252"/>
Ke:nih o:tompe:waya tontikiti para n mi:li.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="10.978" endTime="45.282">
<Sync time="10.978"/>
Achtoh nioh i:m..., i:k a:ka:walah wa:n ntlai:xtiki.
<Sync time="18.19"/>
Wa:n pe:wa i:ka, i:ka de típostli n, inwile:wa i:n tla:li.
<Sync time="24.207"/>
Wa:n de yo:nwile:w i:n tla:li, sa:te:pan oksipa n, oksipa inmaka oksé:, ok..., oksipa inmaka,
<Sync time="31.855"/>
en, nye:ktla:lia i:n tla:li wa:n ya nto:ka, wa:n ya tla: yo:nto:kak,
<Sync time="38.176"/>
*este**, pe:wa ni:ne:n, pe:wa yo:li mi:li wa:n nsipawia.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="45.282" endTime="53.355">
<Sync time="45.282"/>
¿Ke:nih itkompihpina, ni:ne:n,
<Sync time="48.019"/>
ke:nih itkompihpina, ni:ne:n, tehwa:n ittowah *semilla** wili ittowah xína:chtli. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk1" startTime="53.355" endTime="61.055">
<Sync time="53.355"/>
<Who nb="1"/>
Ke:nih impihpina, ni:ne:n, n tlao:l. I:n tle:n okachi kwahkwal. Ahá.
<Who nb="2"/>
¿N tlao:l ke:nih itkompihpina tle:noh tkonto:kas?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="61.055" endTime="76.154">
<Sync time="61.055"/>
Tle:n okae..., tle:n okachi kwahkwal
<Sync time="63.817"/>
i:n xína:chtli, i:to:ka: xína:chtli i:m..., impihpina wa:n to:ka.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="76.154" endTime="82.567">
<Sync time="76.154"/>
¿Wa:n tle:noh tlao:l ikna:miki ka:mpa o:tonto:kaya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="82.567" endTime="94.872">
<Sync time="82.567"/>
Ista:k noso, eh, ista:k noso kostik wa:n tla:mo kwi:kwiltik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="94.872" endTime="99.354">
<Sync time="94.872"/>
<Who nb="1"/>
¿Tle:noh oksiki tikitl o:tkonchi:waya i:tich mi:li? 
<Who nb="2"/>
Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="99.354" endTime="220.781">
<Sync time="99.354"/>
I:ka mi:li i:n tla: yo:panki:s impowa,
<Sync time="103.372"/>
tla: ahsitok na:wi, na:wi tlao:l se:kto:ka *cada, cada** takatl.
<Sync time="111.845"/>
Wa:n tla: o:ixwak no:n na:wi, na:wi tlao:l, kwali.
<Sync time="116.918"/>
Wa:n tla: san ye:yi, *entonces** oksipa inkahxi:tia i:ka oksé: tlao:l.
<Sync time="122.553"/>
*Muy bien**, tla: moskaltia, *entonces**, insipawia, inchipa:wa.
<Sync time="130.875"/>
Wa:n inko:pawia
<Comment desc="Aterrar es ko:pawia, echarle tierra a las bases de la milpa"/>
 tla: okachi ya wehweyi mi:li inko:pawia,
<Sync time="138.615"/>
Wa:n ntla:lilia i:..., i:yo:lilis. 
<Sync time="143.331"/>
I:yo:lilis kilwiah mach *abono.**
<Sync time="148.297"/>
Wa:n tla: yo:yo:l, *pues**,
<Sync time="151.547"/>
ya, *este**, ya neh impia, *este**, inkita tla: okachi ikpolowa.
<Sync time="158.712"/>
Intla:lilia ok tsokotsi:n *n i:abono**.
<Sync time="162.544"/>
Wa:n tla:mo sa yeh..., yehwa wa:n inka:wa, wa:n inko:pawia.
<Sync time="170.165"/>
inko:pawia wa:n sa: nka:wa ma yo:li, ma yo:li *hasta, hasta**. 
<Sync time="177.101"/>
Xi:lo:ti *hasta** mochi:wa e:lo:tl,
<Sync time="182.423"/>
wa:n tla: yo:mochi:w e:lo:tl, *pues**, siki, 
<Sync time="185.72"/>
siki, *este**, inka:wa ma *hasta** ma wa:ki.
<Sync time="188.657"/>
Wa:n tla: e:lo:tia, wa:n pos inka:wa *hasta** ma wa:ki wa:n nkwa:tiki.
<Sync time="194.74"/>
Inkwa:tiki n i:yakak ni:ne:n n i:yakak ne: mi:li.
<Sync time="199.622"/>
wa:n nka:wa ma yo:li.
<Sync time="202.377"/>
Wa:n tla:, *este**, i tla: kikwa tichalo:tl inte:mowa i:n tichalo:tl,
<Sync time="207.315"/>
noso n impale:wia. 
<Sync time="209.732"/>
Tichalo[:tl] *porque** kikwa tichalo:tl, kikwa o:sto:tl,
<Comment desc="Checar si la primera o: es larga y como se debe escribir"/>
 kikwa a:ilamah, eh, *o** kikwa itskwintli. Uhuh.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="220.781" endTime="225.814">
<Sync time="220.781"/>
<Who nb="1"/>
¿Ke:nih itkompale:wia? ¿Ke:nih itkompale:wia motlami:lo:l?
<Who nb="2"/>
Yeh no:n. ¿Tle:noh, eh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="225.814" endTime="251.772">
<Sync time="225.814"/>
ke:maniá:n n tla:, tla: o:sto:tl, tla: tichalo:tl, tla: a:ilamah se:ktlatopo:nilia.
<Sync time="235.543"/>
Wa:n miki.
<Sync time="238.456"/>
Wa:n tla: tichalo:tl nikwa. 
<Sync time="241.793"/>
I:n tla: a:ilamah no:iwki, eh, se:kikwa.
<Sync time="246.787"/>
*Si**. Tla: olo:sto:tl
<Comment desc="Quizá quiso decir osto:tl."/>
 mach a:mo okachi we:lik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="251.772" endTime="256.254">
<Sync time="251.772"/>
¿Wa:n i:n tlamohmohtilo:ni?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="256.254" endTime="273.176">
<Sync time="256.254"/>
I:n tlamohmohtilo:ni a:mo tle:n ikchi:wilia. 
<Sync time="259.208"/>
I se:..., se:ktla:lia se:, se: keh tílmahtli noso se:
<Sync time="264.437"/>
ikchihchi:wa keh, i:n tlamohmohtilo:ni keh se: tla:katl.
<Sync time="268.024"/>
Wa:n ompa k..., , ompa se:kpilowa. Pero a:mo tle:n ikchi:wilia.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="273.176" endTime="275.744">
<Sync time="273.176"/>
¿No:n para tle:noh kimohmohtia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="275.744" endTime="308.038">
<Sync time="275.744"/>
I:no:n, *este**, kimohmoh..., para kimohmohti:s i:n tichalo:meh noso para i ne:pa para n o:sto:meh.
<Sync time="282.334"/>
Pero iktowah *lo que** tle:n kwali
<Sync time="284.87"/>
se:kpahwia ni:ne:n, se:kpahwia mi:li.
<Sync time="289.142"/>
Ma poto:ni.
<Sync time="291.276"/>
Wa:n tla: poto:ni, n a:ilamah yeh a:mo kwilita, ni:ne:n, tlapoto:ni:l. Ahá.
<Sync time="298.614"/>
*Entonces**, noso ktlatopo:niliah san, san ye:n sipa ktlatopo:niliah, wa:n tla: o:kahsik, tla:mo o:kahsik pos a:kmo yawi.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="308.038" endTime="312.318">
<Sync time="308.038"/>
¿Wa:n tle:n to:nal okachi kwali para se:to:kas?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="312.318" endTime="315.956">
<Sync time="312.318"/>
<Who nb="1"/>
¿Ah, para se:to:kas?
<Who nb="2"/>
¿Ke:nih ke:n ihkwa:k katki me:tstli?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="315.956" endTime="350.645">
<Sync time="315.956"/>
Se:po..., para se:to:kas para kwali iski,
<Sync time="319.301"/>
eh, se:to:ka ihkwa:k yo:te:n me:tstli.
<Sync time="324.215"/>
Yo:te:n me:tstli para tlai:xpan.
<Sync time="327.207"/>
A:mo yeh, yeh wilis se:to:kas,
<Sync time="330.144"/>
achtoh *antes de** achteh, achtoh tlamis, ni:ne:n, achtoh, *este**, te:mis me:tstli.
<Sync time="336.525"/>
Pero i:n, ine:m..., i:n tlami:lo:l simi kwalo.
<Sync time="341.515"/>
Tla: se:kto:ka: silik me:tstli.
<Sync time="344.669"/>
Simi kwalo.
<Sync time="346.278"/>
I..., kikwa n tichalo:tl, kikwa tle:nsá: okwilin,
<Sync time="349.385"/>
i:n tlami:lo:l.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="350.645" endTime="354.362">
<Sync time="350.645"/>
<Who nb="1"/>
¿Tle:n tlapowal okachi kwali s..., se:mi:lo:s
<Who nb="2"/>
Marzo.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="354.362" endTime="373.357">
<Sync time="354.362"/>
Nika:n to:kah marzo, marzo, *este**, abril,
<Sync time="359.57"/>
mayo *todavia hasta** junio *todavia.**
<Sync time="362.439"/>
Siki to:kah *hasta** julio *todavia**. 
<Sync time="365.419"/>
Pero ya simi, simi, *este**, ke:ni:n kihto:s, simi monaktia.
<Sync time="371.126"/>
Simi tso:yoti.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="373.357" endTime="376.627">
<Sync time="373.357"/>
¿Tle:noh oksiki itkomi:lowa i:wa:n tlao:l?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="376.627" endTime="392.173">
<Sync time="376.627"/>
I:n tlao:l i:n do..., i:n tlao:l into:ka na:wi tlao:l wa:n se: itl.
<Sync time="383.284"/>
Se: itl, ne:n, pitsa:wak itl noso, *este**, 
<Sync time="388.918"/>
noso, *este**, siki itl kilwiah ipátlachtli.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="392.173" endTime="394.214">
<Sync time="392.173"/>
¿Tle:noh oksiki?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="394.214" endTime="400.567">
<Sync time="394.214"/>
Eh, tla: se:kniki se:ktla:li:s se: a:wax, se: a:wax i:wa:n, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="400.567" endTime="401.815">
<Sync time="400.567"/>
Ayohtli.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="401.815" endTime="425.704">
<Sync time="401.815"/>
¿Tle:noh? Ayohtli *pues** n ayohtli *casi**, 
<Sync time="404.779"/>
i:n ayohtli yeh ayam[o], *este**, eh,
<Sync time="408.869"/>
a:mo okachi se:kniki se:kto:kas *porque**, 
<Sync time="411.457"/>
witsi ni: n ayóhwichtli wa:n ompa ixwa.
<Sync time="415.527"/>
*O** ka:mpa kimilpiah i:n kwa:kwehkeh
<Sync time="417.979"/>
i:..., *este**, i:n kwa:poweh. Kikwa i:n ayohtli wa:n, wa:n, *este**, n ayóhwichtli ompa sili:ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="425.704" endTime="430.222">
<Sync time="425.704"/>
¿Wa:n tle:noh kilitl mochi:wa i:tsa:lan mi:li?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="430.222" endTime="468.774">
<Sync time="430.222"/>
¿Tle:noh kilitl? 
<Sync time="431.946"/>
Ah, pos kilitl siki ompa mochi:wa, siki, ni:ne:n, siki wa:wkilitl,
<Sync time="438.398"/>
siki kilto:ni:lin, siki, *este**, kilwiah mach *mostaza**.
<Sync time="444.124"/>
Wa:n siki ki..., siki, *este**, siki de ¿tlenoh i:to:ka?
<Sync time="450.75"/>
*Pues** siki, nineh, tla: se:kto:ka siki, ni:ne:n, i:to:ka:, nineh, nohpalkilitl.
<Sync time="459.928"/>
*En es..., en español** ikto:sniki *verdolaga**.
<Sync time="463.523"/>
Ei..., nohpalkilitl. San yehwa.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="468.774" endTime="473.89">
<Sync time="468.774"/>
¿Ka:nih ikto:kah xo:pami:l
<Comment desc="Se siembra en junio"/>
 wa:n ka:nih ikto:kah i:n to:nalmi:l
<Comment desc="Milpa sembrado entre marzo y mayo"/>
?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="473.89" endTime="496.487">
<Sync time="473.89"/>
Ah, i:n xo:..., i:n to:nalmi:l ikto:kah ka:mpa, ka:mpa tlakwicha:wa.
<Sync time="479.486"/>
Ka:mpa te:t..., *este**, ka:mpa i:n tla:li, *este**, tiwtla:l.
<Sync time="486.263"/>
Wa:n, ni:ne:n, y ompa ittokah ni:ne:n to:nalmi:l.
<Sync time="490.336"/>
Wa:n i:n xo:pami:l yeh ka:mpa, eh, tlachika:wi wa:n ka:mpa kiyawi sa:te:pan.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="496.487" endTime="504.849">
<Sync time="496.487"/>
¿Tle:noh, tle:noh moto:ka:, tle:noh moto:ka:tsi:n wa:n ka:nih toncha:nchi:wa? ¿Tle:n a:ltipe:tl toncha:nchi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="504.849" endTime="552.742">
<Sync time="504.849"/>
Neh noto:ka: José Alfonso Rodolfo Márquez Juárez.
<Sync time="511.895"/>
O:ntla:kat se:, o:ntla:ltikpakne:s se:, se:, eh, i:to:ka: tso:tsokoltipe:k.
<Sync time="521.514"/>
Ompa, ompa o:ntla:kat i:tich, i..., ni:ne:n i:n agosto,
<Sync time="528.037"/>
agosto simpowal wa:n na:wi to:nal.
<Sync time="532.048"/>
I:tich, i:ne:n, i:tich, ni:ne:n, eh,
<Sync time="540.263"/>
i:tich, ni:ne:n, eh, simpowal wa:n chikwna:wi xiwitl de agosto.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="552.742" endTime="587.160">
<Sync time="552.742"/>
Kwali. Neh no:to:ka: Elizabeth Márquez wa:n ncha:nchi:wa i:tich i:n a:ltipe:tl San Miguel Tenango tle:n powi Zacatlán.
<Sync time="561.77"/>
I:tich impowi, i:tich i:n we:yi, i:tich i:n we:yi a:ltipe:tl Puebla.
<Sync time="567.393"/>
Wa:n o:ntla:kat San Miguel Tenango.
<Sync time="571.38"/>
O:nmopoloh *mejor** oksipa. Neh no:to:ka: Elizabeth Márquez,
<Sync time="576.321"/>
wa:n incha:nchi:wa i:tich se: a:ltipe:tl i:to:ka: San Miguel Tenángo, Zacatlán, Puebla, i:tich ni:n tla:li México.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
