A:xa:n itkakiskeh se: ya wehka:w tlano:no:tstli, ke:n se: tla:katl o:kkwipkeh *burro** xte:chono:no:tsa. Mm. Se: tla:katsi:n o:mona:miktih. O:mona:miktih, *es que**, wa:n, kiliah n i:ntahwa:n pos, *es que**, ya yo:t..., yo:tmona:miktih te:lpokatl. A:xa:n xmotikipano:ka:n sika:n. Kihtowa n tla:katsi:n, "Kwali, kwali". *Entonces**, o:kima:ktihkeh se: i:nka:kaltsi:n ka:mpa cha:nchi:waskeh". Wa:n ompa [o:]pe:wkeh cha:nchchi:wah. Pero *como** n te:tahtsitsi:n yehwa:n kintlaokolitah n i:nkone:wa:n. Kihtowah, "Pos a:xa:n, tehwa:n itpiah n sintli. Tehwa:n itpiah n itl [it]piah, *es que**, nochi ma tkintlahkoxilwi:ka:n. O:kintlahkoxilwihkeh *lo que** tle:n kpiah n te:tahtsitsi:n. "A:xa:n nika:n katki namosin. Nika:n katki namo..., namoye:w. Nika:n katki, *es que**, se: namotlahpial. Nika:n kat[ki] namochkawa:n, nika:nkah namoihwiwa:n. *Mientras** namehwa:n xtikitika:n, para nakchi:waskeh namo..., namo..., na..., namocha:n, namo..., pos para nan..., nam..., v..., namiskeh kwali. Kwali". *Entonces** ko:n, *es que**, *como** kpiah tle:n [ik]kwa:skeh pos a:mo kah *cuidado.** Mo..., tisi n siwa:tsi:ntli *siempre**, eh, *preocu...,** pos, nochipa, nochipa, *es que**, tikitok. Pero n tla:katsi:n yeh a:mo. Yeh san, motla:lia to:lohtok mote:te:ka i:tich i:n *cama.** Ompa, ompa katki mose:wihtok. A:mo tikiti. Kilwia n siwa:tsi:ntli, "Teh tla:katsi:n n mitsilwia. Xte:mo tikitl, xte:mo tikitl. Xtikiti [X]tikiti *porque** n to..., n tote:tlaokoli:l tlantok. Wa:n teh a:mo [it]tikiti mo:stla, wi:ptla tle:noh itkwa:skeh". "A:mo na:nah, a:mo. Ok ompa katki [x]kito ok mi:k, ¿ke:man ya ttlamiah?" "Ke:mah poro xtikiti. Ne:n nmits[ilwia] xtikiti. *Antes** tkip..., tlami:skeh teh tpia, tpia oksiki." Tpia oksiki, tpia n tomi:n tpia *o** xtikiti, *es que**, i:tich i:n, ich..., i:n *campo** Wa:n tla:mo xkitah *notioh**, eh, noso notla:tsi:n. Eh, xioh xkilwi [ma] mitsmaka tikitl wa:n xtikiti. Xtikiti a:mo san xi: Neh xkita ne:n, ne:n mitstlapa:kia ne:n mitstlamaka ne:n, nochi n x..., nochi m..., mits..., mits..., mits..., nmitsitstok wa:n, wa:n teh a:mo tle:n tchi:wa. Xtikiti no:iwki". "A:mo pos, *es que**, tpiah tle:n tkwa:skeh, tpiah tle:n tka:naskeh. A:mo, sa:te:pan. Pero tos *entre más** okachi, okachi tos, *es que**, ne:ne:n, nochi n *cosas** ya tlantiw, ya tlantiw nochi. *Entonces** ke o:.., ktowa ne:n, n tla:katsi:n, "¿Pos a:xa:n, ke tchi:wah? Pos ya, ya o:..., ya tlantok, *es que**, ne:ne:n tle:n tkwa:skeh". Ktowa n tla:katsi:n". Ktowa n siwa:tsi:ntli, "Ne:n mitsilwihtok, *antes que** tlamis xtikiti pero teh a:mo tniki [it]tikitis, a:xa:n xkita o:..., sa: chokochi:n". A:kmo tpiah mi:k yo:ttlami..., yo:ttlamihkeh. Wa:n yeh teh a:mo ittikiti, xtikiti. *Bueno** 'towa pos, "*Es que** ...." O:yah ok ma:tla:nito se: to:naltsi:n nit, n i:..., n i:..., n i:tla:tsi:n n siwa:tsi:ntli. "Ktowa ay teh siwa:tsi:ntli pero simi oweh, se: tikiti. A:mo se:kxi:kowa n to:naltsi:n, se:siyawi o:n. A:mo wili". Wa:n San Josentsi:n yeh mach pohxi:nki . *Siempre** mach yawi i:k ompa panowa ihkí:n. *Cuando** se: to:nal de sábado, yeh mach ompa panowa [ik]wi:ka se: *cajita** ki:n, *es que**, de neh, neh, n i:tlaxtla:wi:l *como** nochi, nochi *plata**. Pos, *es que**, ktlaxtla:wiah. Ompa panowa. Kilia, "Teh, teh s..., teh ichpokatl, a:mo xtlaokoya. Neh yo:nyo:lwih ke:nih tk..., ke:nih, *es que**, *tconsegui:ro:skeh** tomi:n. Wa:n ihsiwka". ¿Kilwia, "Wa:n pos ke:nih? [X]kita nika:n panowa ni:n totati:tah. Kme:me ni:tomi:n *hasta** kme:me. Pos, *es que**, yeh n i:tlaxtla:wi:l. Neh ne:pa ka:mpa a:makah katki, tos neh ompa nia:s wa:n ntsakwili:ti:w. Ntsakwili:ti:w wa:n nki:xtili:s ni:tomi:n". Kilia, "A:mo xchi:wa, no:n tlahtlako:l." No:n we:yi tlahtlako:l para tchi:was no:n. "Ne:n nmitsilwihtok *horita** xtikiti kwali. Ah, a:mo xchi:wa no:n". Pero yeh a:mo o:tlakak. O:kitak oksipa yo:ahsik i:n sabado kitak ompa ya pano:tok i:n, i:n te:tahtsi:n ikme:me ni:tomi:n. *Cuando** yeh o:yah o:ktlako:lih oksé: *lado**, o:kchiato ka:mpa a:makah cha:nchi:wa. A:n ompa *o:ktrata:ro:wa:ya** kmakas para [ik]ki:xtili:s ni:tomi:n. Pero n San Josentsi:n kwi:ka *ni:bordón** Ka:na [wa:n] 'kapa:nilia. [Ik]kapa:nilia ich ni:tsontikon, *cuando** witsi. *Cuando** witsi wa:n tos, *es que**, kilia, "¡Xme:wa! O:mokitste:w se: *burrito**. Se: *burrito**". Kilia, kilwia n *burito** n San José. A:mo tniki [it]tikitis ke:meh *persona,** a:xa:n [it]tikitis ke:meh burro". Mm. *Entonces, entonces** o:mot..., o:mo:..., [o:mo]kitste:w *burro**. Kilia "A:xa:n, a:xa:n tia:skeh nocha:n. Nmitswi:kas. Wa:n [it]tikitis. A:mo tnikni [...] o:tiknik o:ttikit ke:meh *persona, a:xa:n {it]tikitis ke:meh *burro**". Wa:n okwi:kak para n i:cha:n. Wa:n, *es que**, n San Josentsi:n *como** a:mo kikwi, pos *como** yeh, *es que, carpintero**, *es que**, a:mo kikwi *burro**. Pero oksé: *i:vecino** kpia. Eh, kilia, wa:n xa:mo, mm, ah, *ni:vecino** yeh *arriero**. Wa:n kilia, "¿Xa:mo, xa:mo mitspolowa se: tlahpial? Mitstlane:wtia se:". "Któ:, "Ke:mah tla: [it]pia se: noso o:me". Ne:n kiniki *porque** ne:n n kini:ka i:ka n, i:ka n tlame:mel". Wa:n no:, o:kma:ktih. *O:ktrata:roh bueno** para se: se:t...., s..., se:, se: *tiempesito** para ma kpia ma ktikiti:lti. Kilia, "Pero, pero [ik]tla:nis *noburro**. Ke:mah, ke:mah, *es que**, ma ntikitilti ni:n *tanto tiempo** wa:n ne:n ntlaxtla:wi:s". Wa:n *entonces** o:k..., o:ka:n wa:n o:kwi:kak wa:n o:pe:w ktikiti:ltia. Wa:n ke:mania:n kwi:ka *cerca** ka:mpa i:cha:n nene:n tla:katsi:n, moxilowa n *burro** wa:n tsikwi:ni wa:n, *es que**, yawi para i:cha:n. Wa:n ye:n siwa:tsi:ntli *como** katki, ka:na m powitl kmak[a] i:pan i:xa:yak. Ikmaka. *Bueno.* Wa:n kniki kalakis kalihtik pero n siwa:tsi:ntli pos ke:man o:kika:w o:kalak se *burro** kalihtik. A:m[o] ktakapitsowa i:ka m powitl. Wa:n tos o:kkihki:xtih, [ik]kihki:xtia. Hko:n. Xa: mi:kpa ohkó:n o:knikia ahsis pero a:mo wili ah[si]. A:mo wili kalaki n kalihtik, yeh kniki kalakis kalihtik. Ke:n a:mo knikis kalakis yeh *como** kmatok i:cha:n. Ah, pos pero n siwa:tsi:ntli yeh a:mo kmati. *Como** kitstok *burro** yeh kpohtima. N tos *cuando, es que**, o:ahsik n *tiempo,** o:ahsik, *es que**, n to:nal ka:mpa ya k..., *cuando** ya kti..., ya kma:ktiskeh n *burrito** Josentsi:n. Tos kilia, "A:xa:n nmitsma:ktia mo..., *moburro**. Wa:n i:tlaxtla:wi:l, nika:n katki. "Kwali, kwali." O:ksilih n San Josentsi:n n *burrito.** Wa:n oksipa ktakapitsowa, *es que** i:ka n *i:bordón**. Motsonkwipa. "[X]me:wa, [x]me:wa tla:katsi:n". O:mo..., k..., o:moki:tste:w se:, se: tla:katsi:n. Oksipa yehwa nene:n yehwa n te:lpokatl. Wa:n tos ihkwa:kó:n ke:mah kilia. Kilia, "¡Xkita! [X]kita teh tyo:lwia simi kwaltsi:n *lo que** tle:n ttlayo:lwia. Tki:xtili:s se: *persona** tle:n i:yohka. Yeh *ciertamente** xa: kpia, kpia n i:yohka pero, pero simi, simi to..., simi se:tlapanowa. Simi se:tlapanowa, simi *se:ksufri:rowa** para se:kpia n tomi:n". Ke:meh o:tmachi:lih, o:mitstakapitsowa:ya *mopatrón** o:mitstlame:melta:ya. Pos ohkó:n se:ktla:ni n tomi:n. Wa:n a:mo san ne:nkah a:xa:n xkita nika:n katki motomi:n, wa:n xioh mocha:n. Xioh mocha:n wa:n xtikiti. Wa:n xtikiti *a ver, a ver** ka:nih, pero xte:mo tikitl wa:n xtikiti. A:mo xma:itsto ye:n siwa:tsi:ntli ma tikiti wa:n teh san twi:witstok. A:mo. Xtikiti. Neh tkita nkwa:li:ka notomi:n, pero ohkó:n ntikiti, pero teh tniki tne:chkwi:li:s. A:mo xyo:lwi. Ke:n o:ttlayo:lwih a:mo kwaltsi:n *porque** o:tmote:molih n powitl mitstakapitsohkeh. *Tanto mopatron lo...,** o:mitstakapitsoh keh i:tich, i:tich n *viajes** wa:n siwa:tsi:ntli no: ohkó:n o:mitstakapitsoh i:tich moxa:yak. *Cuando** o:moko..., o:me:w tla:katl i:k nika:n ihkí:n mach xohxole:wtok [ih]kí:n, ke:n o:ktakapitsowa:ya nene:n siwa:tsi:ntli. Mm. Eh, kilia, "A:xa:n ke:mah. Pero xioh xtikiti. Xte:mo tikitl wa:n xtikiti wa:n xtikipano mosiwa:w. Xmotikipano:ka:n wa:n a:mo a:kmo ke:man x..., a:kmo ke:man xyo:lwi ke ttlachtiki:li:s se: *persona** *porque** xmachi:li ke:n a:mo kwaltsi:n. Tlahtlaokoya wa:n oksipa pa:ki wa:n ya pos, eh, pos ya, ya *persona** o:yah para n i:cha:n. O:ahsik. Ay, n siwa:tsi:ntli mila:wak pa:ki. Yo:ehkok n tla:katsi:n, yo:eh[kok]. Pos ka:ni:n o:tkatka noso tle:no:n. Yeh keh *hasta** a:mo kniki ikna:nkili:s. Kwala:ni. Ah, tmochi:wa n tne:chtlaokolita. Ke:n tne:chtlaokolitas xno: *cuando** o:nehkoya teh o:tne:ch..., o:tne:chtakapitsowa:ya i:ka n powitl. [X]kita ke:n o:tne:chxohxole:w". "A:mo, a:mo, neh a:mo ke:man nmitstakapitsohtok. O:tiah a:mo sipa tehkotok *hasta horita** o:tehkok. ¿Ke:nih tkihto:s nmitstakapitsowa? A:mo, a:mo, a:mo nmits.... Ke:n a:mo wa:n o:nwa:la:ya nniki nkalakis yeh teh a:[mo] teh a:mo o:tne:chka:w. O:tne:chmakak powitl i:tich, i:tich noxa:yak kita nika:n hki:n. N ke:n o:tne:chxohxole:w". Ah, bueno ya yomo..., yo:moyo:lse:wih. "[Ik]towa a:xa:n ke:mah, a:xa:n ke:mah yo:nwa:lah". A:xa:n oksipa ntati:w mot..., n motla:tsi:n ma ne:chmaka n tikitl. Tos o:wa:lah. Wa:lmo:sti yo:yah yo:ktato ni:..., ni:..., ni:tla:tsi:n n siwa:tsi:ntli. A pos yo:pe:w tikiti. Pos ma:ske to:na, ma:ske tlasise:ya, ma:ske kiyawi pero pos, a:kmo kchi:wa *cuenta porque** pos, *es que**, k..., yeh kma..., kmatok, *es que**, *yo:ksufri:roh.* a:kmo ikniki oksipa iski *burro**. a:kmo ikniki, kniki iski ohkó:n *persona**. Wa:n tos ek..., tos ompa ew..., ompa yo:..., yo:moyo:lwih. Wa:n, *es que**, yo:pe:wki motikipanowa i:wa:n siwa:tsi:ntli. San ompa o:nkitstoya wa:n ompa wa:n o:nwa:lah. a:kmo o:nkitak. ¿Tle:noh moto:ka:tsi:n? José Adolfo Márquez. ¿De ka:nih tehwa:tsi:n? San Miguel Tenango.