A:xa:n name:chono:no:tsas, eh, den, de ka:mpa neh niwi:ts, neh niwi:ts de Popotowil,ihkí:n wa:n ompa name:chono:no:tsas ke:non o:twa:lpanohtahkeh, nich..., nochi ni:n, tlatopan..., n totlapano:lis. Eh, neh den, de tehwa:n tokni:wa:n, itmahtlaktli wa:n se:, eh, neh inmahtlaktli, de nochi n tikni:meh. Ompa Popotowil achtoh *cuando** o:tcha:nchi:wayah, a:mo, a:mo o:tpiayah, eh, n a:tl ma ehko n tocha:n, wili:ka o:tya:yah ta:tlakwiti:weh *hasta** a:te:ntli, ot..., mm, li..., mm, ka:mpa o:tya:yah i:to:ka:, a:titlan. O:twi:kayah n to..., tobu:rroh, wa:n o:t..., o:tkwa:li:kayah a:tl i:ka, i:ka n to..., totipots o:tkwa:lme:me:yah, i:ka tso:tsokol, ke:maniá:n. Achtoh *hasta** achtoh *cuando** yakin no..., notahwa:n ompa o:ahsikeh, eh, nokni:wa:n o:..., o:pe:wkeh ne:ne:stiweh, ohkó:n tlayakayo:tl i:..., o:kpi:xqueh wa:n no:n, no:n ichpokatl, san o:yah xa:nki keh na:wi, na:wi xiwitl, ich n, ich n, n *escuela**. Wa:n noksiki:n ikni:meh nochi, nochi o:kintitlankeh ich se:, se: *escuela** pero okachi ya wehka, ompa o:moka:wayah, ompa o:tlakwa:yah, i:to:ka: *albergue** n.... ka:mpa o:ya:yah. Wa:n wehka, o:ya:yah wehka. A:mo ompa o:katkah, nochi nikni:meh ompa moka:wayah, ompa tlakwa:yah, ompa motlapa:ka:yah Wa:n o:wa:la:yah *hasta, este, cada** chikwe:yitik, eh, nochi ohkó:n o..., o:yo:ltahkeh. *Hasta** ka:mpa o:ne:s i:n, nokni:w tle:n tlayakayo:tl de neh, eh, mah..., i:n..., i:to:ka:, eh, Gerardo wa:n yeh o:..., o:..., o:yah sa: na:wi xiwtil ompa, ich no:n, *este, escuela** we:yi wa:n yo:mo..., yo:wa:lmokwip para Popotowil. Ompa, ompa o:ya:ya *escuela** wa:n ompa neh yo:nipe:w no:yihki nio, neh a:ko o:niyah. Eh, ompa ich n albergue, neh sa: o:nmoka:w ompa Popotowil, wa:n ompa o:nya:ya *esc...* ompa o:nya:ya *escuela**. O:n..., pos o:n..., o:ntlatla:n de no:n, se:kihto:s a:ko o:nnihnin *hasta** Cuacuilan. Sa: o:nmoka:waya ompa Popotowil wa:n ompa o:nya:ya *escuela**. Neh *cuando** okachi n..., okachi ya n we:yihtsi:n nomamá:n ne:chno:no:tsa, mach neh de tsohtsokotsi:n *cuando** neh o:nine:s, o:n..., o:nine:s i:kah, i:kah bu:rrohkal. Ohkó:n o:ktowa:yah mach i:kah bu:rrohkal *por que** ompa o:cha:n..., *bueno** ompa o:kochia i:n bu:rroh. Wa:n iktowa ach *cuando** o:nine:s, eh, nochi nokni:wa:n o:kinto:tokak ma ya:ka:n, *porque** neh *como** i:nmahtlaktli, pos, ya mi:keh koko:neh wa:n mi:keh pos, ki..., ikkakih nomamá:n, eh, ya mokokowa, eh, o:kinto:tokakeh wa:n o:..., yo:kahsito nopapá:n, wa:n *como* a:ko o:katka nosihtsi:n, eh, nopapá:n o:kika:n se:, se: *tijera**, wa:n o:k..., o:ktla:lih ma molo:ni wa:n i:ka o:kitik no..., no..., *este**, noxi:k. Eh, wa:n, wa:n n ihkwa:k no:n, *este**, o:n..., o:..., iktowa nomamá:n, mach o:..., o:..., *cuando** neh o:nine:s, a:mo o:nkokoh , dió:n tsokotsi:n, dió:n tsokotsi:n. Yo:li:ka: yo:n..., yo:nyo:ltah wa:n iktowa nomamá:n mach *cuando** yo:n..., yo:n.., xa mpiaya keh se:, o:me xiwitl. Eh, nopapá:n simi o:ne:chme:me:ya, simi o:ne:chtlasohtlaya, okachi ke noksiki nokni:wa:n. Eh, ohkó:n o:pano:tah n to:nalmeh, *hasta cuando** yo:nkalak m..., *primaria** ihkwa:k iktowa nomamá:n, mach, *este**, simi o:ncholowa:ya den kalihtik. A:mati tle:ka no:n ohkó:n o:nchi:waya, *pero** o:nya:ya i:cha:n noa:wi:tsi:n, nochipa inte:mo:ti:w, tle:noh ne:chmakas. Neh o:nya:ya *porque** noa:wi:tsi:n o:ne:chtlaokola:ya a:to:l, o:ne:chtlaokola:ya tlakwal, o:ne:ctlaokola:ya, *este**, tle:nsá:, eh, tle:n o:kpiaya ich n i:cha:n. Iktowa nomamá:n, mach yeh ma:s o:knikiskia ikpias kalihtik tlakwal, noso a:to:l, noso ayohtli. Ayi:k o:wilia *porque** yeh nochipa o:tikitinimia, neh ayi:k inkilna:miki nomamá:n ma i kalihtik, dió:n nopapá:n. Nochipa o:katkah kiya:wak wa:n o:te:chka:wayah tose:l, neh san nkilna:miki ot..., o:tyo:lkeh, o:tyo:lkeh, n tose:l. *Pero** nochipa n kalihtik ayi:k o:poliwia n tlakwal, san inmati nochipa o:ya:yah. Ki:sah tikititi:weh wa:n ayi:k o:nkimitaya n *tons como** ayi:k o:nkimitaya neh o:nya:ya i:wa:n noa:wi:tsi:n. Wa:n yehwa o:ne:chtlaokola:ya tle:tle:nsá:. Se: to:nal noa:wi:tsi:n ne:chilwia, "Eh, [in]mitsmakas se: motlaxkal, *pero** a:mo ye itne:xtilia notla:tsi:n, motla:tsi:n, *porque** ne:chahwas. Wa:n neh o:ntsi:tskih n tlaxkal wa:n inwito:nihtiw wa:n sawilyeh, sawilyeh o:ki:sako notla:tsi:n. Wa:n o:ne:chitak wa:n ya *pues** tle:noh oksé: inchi:was, sa: o:ni:xpina:w wa:n o:niah n kalihtik. Wa:n o:ne:chahwak nomamá:n n ihkwa:k o:nahsik o:ne:chahwak, o:ne:chahwak tle:ka o:niah den kalihtik. Wa:n o:n..., ihkwa:k inkilna:miki xa mila:k o:ne:chkwitlaxtin. Eh, tle:ko a:mo n..., o:nte:tla:kamat wa:n yo:..., ik[...] *desde** ihkwa:k a:kmo, a:kmo oksipa o:niyah i:cha:n noa:wi:tsi:n ke o:ne:chahwakeh. Wa:n ohkó:n o:nyo:ltah, wa:n ne:n inkilna:niki, achtoh simi, simi in..., notahwa:n o:..., o:ne:chilwa:yah tle:ka inchi:wa ni:n, tle:ka inchi:wa ne:kah, simi o:ne:chahwayah. Tle:ka, neh a:mo n..., san o:nkatka *si no** o:nchi:waya tle:tle:nsá: o:nya:ya, te:cha:n n inki:xtia tle:nsá: machi:tehtli n niyoh intlati:tiki. San a:mo n nkwa:ltik n kone:tl o:nkatka. O:pe:w nyo:li wa:n ohkó:n o:nya:ya ich, n ich n *primaria**, wa:n ompa o:ntlasohtlak, ye:n, ye:n, *libros** wa:n no: ompa yo:pe:h , nmi:xto:ka, inmi:xto:ka, n, i:n o:pe:w intlasa:lowa, wa:n o:ne:chpa:kta:ya inkimi:itas, inkimitas wa:n *hasta** o:nkintlamih no:chi n *libros** tle:n o:katka ompa ich i:n, i:n tlamachta:yatl. Wa:n no..., nochi o:nkimitaya, o:nkimitaya, o:nkimitaya, *casi** o:nkintlamih. Ihkwa:k o:ntlamih *noprimaria* yo:n..., yo:npano:k n *secundaria**. Ihkwa:k o:nkalak o:nnihnimia, eh, se: *hora** wa:n tlahko sika:n, wa:n o:ksika:n se: *hora**. O:niah o:ka:n. Achtoh o:niah Zoquitla, ompa o:nya:ya wa:n o:n..., inkilna:miki o:niktla:n *primer lugar** de, de tlamachta:yo:tl. O..., simi o:ntlasa:lowa:ya *pero** san tle:nsá: o:naha:yiya n kilna:miki nomamá:n ne:chilwa:ya tle:ka. O..., simi nwili ntlai:xmati de se:, se: *lado** wa:n de oksé: a:mo wili nte:tla:kamati. Wa:n no: ihkwa:k o:nkimi:xmat siki o:kilwa:yah mach *maquinitas**. Wa:n on..., kim..., o:n..., o:nka:naya siki, *este**, se: *cubeta** wa:n o:ntikia n xokotl o:nwika:ya n *escuela**. Wa:n ompa o:nnamakaya, wa:n i:ka o:nmotlaxtla:waya *nomaquinitas**. Wa:n ohkó:n, o:nya:ya san tle:nsá: keh o:nyohyo:lwa:ya inchi:was, inki:sas. N tlahmah yo:ne:chpano:ltihkeh, eh, Ohtlatlan . Wa:n ompa yo:..., oksipa yo:n..., yo:mopatlak *de, den, den** to..., n to..., *toescuela**. Ompa yo..., yo:pe:w ne:chne:xtiliah ohkó:n ne:chne:xtiliah, *hasta** yo:n..., yo:ntlamih n *escuela** ompa okachi wehka o:nnihnimia, ompa o:nnihnimia se: *hora** wa:n tlahko. An, ihkwa:k yo:n..., yo:npano:k ompa o:ne:chilwihkeh, *este**, mach yo:mpiaskia *den** kitas max inkalakis *bachiller**. Para ihkwa:k neh o:nkimilwih neh o:nnikia inkalakis. Wa:n nopapá:n o:ne:chilih, teh a:mo itkalakis, *porque** n siwa:meh yehwa:n a:mo ikpia de ya:skeh momachti:skeh okachi, eh, *porque** yehwa:n ya:skeh, kiwi:kas i:n..., i:ntla:kaw, yehwa:n a:mo ikpiah de ya:skeh *escuela**. Wa:n neh inkilwa:ya p..., pero papá:n neh inniki niá:s *escuela**. Yeh o:ktowa:ya a:mo, teh a:ko tiá:s. Wa:n sawilyeh i:k ihkwa:k o:ehkok se:, se: tlamachta:ni wa:n te:chilia tla: itnikiskiah itkalakiskeh CONAFE. Ompa se: *programa** ka:mpa wili se:tlamachtia oksiki ko:konentsitsi:n, para, *este**, se: kine:xtili:s, eh, keh *kinder**, pero okachi, okachi tsokopintsitsi:n ko:koneh, keh na:wi:n san. Wa:n o:nkihtoh ke:mah, o:nkalak, wa:n o:ne:chwi:kak nopapá:n. O..., wa:n ohkó:n no:n, no:n *por** se: xiwitl o:ne:chmakakeh de, o:nte:makaskia no:n *servicio** n..., n oksé: xi..., n o:ne:chmakaskiah ye:yi xiwitl de, de *beca** wa:n i:ka o:ntlaxtla:waskia *nobachiller**. Wa:n o:nkilwih nopapá:n itkonitas tla:mo intlami:s *nobachiller** i:k[a] o:nmotla:xtla:wilih. Wa:n i:ka o:nki:xtih *nobachiller**. Wa:n ohkó:n, *este**, ohkó:n no..., noni:nimi:lis, ich no..., *nojuventud**, o..., de noichpo:ch , ichpo:ch, *este**, o:niah de, den *escuela**. Wa:n ohko:k, ohko:k kte:no:no:tsah, *pues** achtoh *cuando** o:katkah nokni:wa:n, *casi** a:mo se: o:ktlamih n *primaria**, no:chi o:ktlami:toh pero *hasta**, ich n oksiki wehweyi a:ltipe:meh, ka:mpa ya te:ntokeh mi:k, mi:keh tlamachta:nih, ompa o:ktlami:toh n *imprimaria**, wa:n neh, o:ntlamih ompa ka:mpa, ka:mpa nocha:n [om]pa Popotowil. Wa:n na..., o:wilik o:niah *bachiller**, porque** a:xa:n ya katki n tiposmeh, para wili se:yawi, se:wi:ts. Wa:n o..., o:wilik o:n..., o:niah. Ihkwa:k o:nahsik nika:n ich n a:ltipe:tl, eh, San Miguel Tenango, *pues** yo..., yo:ne:chilih se: noa:wi:tsi:n, tla: nikia nmoka:was nika:n, *este**, i:nwa:n. Wa:n nomamá:n o:kilwih ke:mah, onka:n ma moka:wa onka:n name:choma:tla:nis, wa:n, *este** onka:n ma yawi n *escuela**. Wa:n on..., yo:pe:w niyoh nika:n, wa:n o:nki:xmat no..., nowe:weh neh xa: o:mpiaya, eh, okachihtsi:n keh, keh *dieciseis**, *dieciseis ańos, más o menos**, o:mpixtoya no:n, no:n xiwimeh, wa:n no:n, o:pe:h inni:nimi i:wa:n. Wa:n *hasta** a:xa:n itsinkateh. Ihkwa:k o:ne:chilwa:yah, *este**, ma, ma niyoh oksipa pa..., para Popotowil *porque**, yo:kmatiah impia no..., *novio**, wa:n nomamá:n a:mo o:knikia. Eh, wa:n neh o:nkihtoh a:mo, wa:n o:n..., o:nmochika:w nika:n, wa:n nika:n o:nmoka:w. Wa:n o:ntlamih n, n *bachiller**. Wa:n tsokotsi:n o:pano:k wa:n yo:nkalak para *enfermeria**. Wa:n o:ne:chki:xtih no..., a:xa:n no..., notla:kaw. Eh, o:ne:chilih mach ne:ch..., ne:chihtlanis wa:n ne:chwi:kas. Wa:n dió:n o:ne:chihtlan, dió:n o:ne:chwi:kak, . San o:ne:ch..., o:ne:chilwih ma nki:sa, *porque**, o:knikia ma, ma nka:wa n *escuela**, o:nika:w. Wa:n yeh a:mo niman o:ne:chwi:kak, o:ne:chwi:kak *hasta** o:pano:k se:, se: xiwitl wa:n yo:ne:ch...., yo:ne:chwi:kak. Wa:n ohkó:n yo:niah yo:n..., yo:ntikitito, *pero** yo..., pos tlamantli, keh ke:n achtoh o:katka nokni:wa:n nochi o:moi:xtsakwila:yah i:wa:n notahwa:n, eh, o:kimi:xmowila:yah, eh, kimilwi:skeh ikpiah akah. N akah n i:ntlawi:kal, wa:n neh a:mo o:ni:xpi:na:w, neh o:nkimilih neh impia akah wa:n niá:s, wa:n o:niah. Ayi:k keh o:nkimi:xmowilih, a:mati tle:ka. Wa:n o:niah, wa:n *hasta** a:xa:n pos, eh, o:..., o:ne:chma:pale:wih notlawi:kal, wa:n o:ne:chma:ki:xtih, wa:n a:xa:n, nika:n [i]tkateh. Eh, name:chono:no:tstos ni..., name:chono:no:tstok ni:n no..., notlano:no:tsal. Eh, neh de Popotowil, noto:ka: Esther Hernández Hernández.