<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="Usuar" audio_filename="Tepet_Narra_PTA513-CRF402_Ichkameh-waan-ichkatl-Borregos-y-lana_2022-06-04-b" version="23" version_date="260703">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="María Concepción Robles Fernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Pascuala Téllez Allende" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="2581.842">
<Turn startTime="0" endTime="7.708" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Xto:nalteh tokoma:lehtsi:n o:nimitsitako tle:no:n tikchi:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="7.708" endTime="11.83">
<Sync time="7.708"/>
Nika:n nimotatakatok ne:chb'ahtok mo:yo:tl.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="11.83" endTime="24.523">
<Sync time="11.83"/>
Nikniki xine:ch..., xine:chno:no:tsa n ke:me:n o:tikatka. Nochi nikniki xine:chilwi.
<Sync time="17.885"/>
Nimitskakis xte:chno:no:tsa nika:n tikateh timits..., timitskakiskeh ke:nihki n o:tinimia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="24.523" endTime="203.825">
<Sync time="24.523"/>
Ke:nihki *como** san o:nitorohpiaya.
<Sync time="27.306"/>
Wa:n [o:]nikimpiaya ichkameh, ne:n, no:no:n wa:n nib'ahb'owi.
<Sync time="32.52"/>
Ya n..., ya nimotixilihte:wa b'alka:n wa:n nioh nika:nati:h n b'owitl.
<Sync time="37.217"/>
Pos ohkó:n o:tiwe:ixkeh. Wa:n tla: yi, i nipantlah.
<Sync time="41.556"/>
Xi..., xioh, xki..., xkimpiah n **torohmeh**.
<Sync time="44.837"/>
Ahá. Wa:n ohkó:n ti..., tla: a:..., a:mo tia:s ompakah *patada.**
<Sync time="50.85"/>
Mits..., mitspatadahwi:skeh tla:mo tinihnimi.
<Sync time="54.337"/>
Ahá. No:no:n wa:n kipí:.
<Sync time="58.431"/>
B'alka:n time:was nimitsilia *t[r]es, las cuatro** ya xioh xika:nah n b'owitl.
<Sync time="63.998"/>
Ahá. *Porque** n ya wehka:h *hasta** ka:mpa no:no:n.
<Sync time="67.55"/>
N a:xa:n, a:xa:n tikita tiseh,
<Sync time="70.299"/>
sa: *puro molino** wa:n ne:pa ya achtoh no:no:n kipí: titisis.
<Sync time="76.672"/>
Neh, neh ya wehka:w *como** milá:k n o:n'matia nitisi.
<Sync time="80.291"/>
Ohkó:n kintla:liah mehto:ta:neh.
<Sync time="84.749"/>
Pos tle:ka *como** b'ali nitisi,
<Sync time="87.023"/>
a:xa:n [tla]ne:si ompakah tlaxkal ompakah tli:..., tle:no:n kinikeh n kalihtik.
<Sync time="93.138"/>
N ya wehka:w n ke:t
<Comment desc="Checar significado de ke:t, quizá un modal que significa asombro, o quizá 'cuando'"/>
 n ok tiichpo:chmeh.
<Sync time="96.393"/>
Ok te:chpa:pa:ktiah melá:k titisih pero wehwei tlaxkal.
<Sync time="100.908"/>
San ot..., ma n a:xa:n tikita sa: mopa:chowa.
<Comment desc="Es la única vez que ocurre pachowa con vocal larga aunque Ángeles Márquez comenta que para ella se puede decir tanto pachowa como pa:chowa"/>

<Sync time="103.719"/>
Wa:n ihb'a:k keh ohkó:n wehwei.
<Sync time="107.483"/>
Pos ohkó:n o:tiyo:lkeh ohkó:n o:tik..., o:ti...,
<Sync time="111.883"/>
titiseh ti..., tla: ke:meh ihkí:n tlahkah pos 'te:tlamakah.
<Sync time="116.926"/>
X'wi:ka motlaxkal x'pilohtew mokaxwehkol
<Comment desc="olla de barro con asa que sirve para llevar comida al campo"/>
, [x']wi:ka motlapalo:l.
<Sync time="122.146"/>
Tle:n i:no:n tlapalo:l tib'a tla: tlaposo:ni:l tle:no:n.
<Sync time="125.859"/>
Se: kipí: [i]ch tikwi:kas
<Comment desc="Se mantiene kw por la división morfológica entre k y w"/>
 tite:tlamakati:h, 'tlamakati:h n tikitini.
<Sync time="131.261"/>
Yeh yi, i yowalki:stok maya:ni.
<Sync time="134.23"/>
Pos yo:tiahsik yi kipí: ti..., tikilwi:s.
<Sync time="137.148"/>
Sa: xtlab'a:ka:n. Ya b'ali.
<Sync time="139.604"/>
Ohko:no:n o:tiyo:lkeh, ohko:no:n o:..., [o:]tiwe:ixkeh.
<Sync time="145.175"/>
N a:xa:n [...] tla: a:kmo nitisi.
<Sync time="148.14"/>
Kanah ok i:k o:pa nipe:was ok, ok niwe:itok ok b'ali nitisis. A:xa:n a:mo.
<Sync time="153.678"/>
Sa: yo:tiwihwiyokki:skeh. Mm. 
<Sync time="159.045"/>
Wa:n ki:meh tikehtó: x a:kin o:motlahtlan.
<Sync time="164.189"/>
We:noh n tehwa:n te:chtlahtlaneh.
<Sync time="166.421"/>
Pero nimitsilihtok san tla:ke:wal.
<Sync time="168.995"/>
Wa:n *como** ...mo a:mo, a:mo n'mati nitlana:nkilí:, kehtó:,
<Comment desc="Esto aparentemente es el papá de la novia que le dice a su hija, que conteste, que hable."/>

<Sync time="172.383"/>
"Xi..., xitlahto *mula**, no: ke:n ki:sa a:mo titlahtó:.
<Sync time="175.42"/>
San mitstikipano:skeh wa:n yeh a:mo no: tikniki titlahto:s".
<Sync time="179.028"/>
Ahá. *[Has]ta** ka:mpa o:ne:chtihtilchi:wkeh.
<Sync time="182.191"/>
Kihtó: tla: n *caballo** yeh, a:mo no: kineki te:chna:nkili:s.
<Sync time="186.527"/>
Ah, san mitstikipano:skeh a:mo no: ti[kni]ki timote:makas.
<Sync time="191.088"/>
Yeh ohkó:n *como** a:mo nikimina:nkilí:.
<Sync time="198.765"/>
Sa: yehwa:tl ¿tle:no:n oksiki tikniki nimits..., nimitsilwi?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="203.825" endTime="211.538">
<Sync time="203.825"/>
¿Wa:n n o:timona:mikteh max o:mochi:h ilwitl, x o:katka tlab'al?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="211.538" endTime="219.906">
<Sync time="211.538"/>
O:katka. Pero n a:xka:n kachi nikita n kichi:wah ma n ihb'a:k yeh tlahmah so...,
<Sync time="216.216"/>
sowilyeh yo:kkaxtlamakakeh
<Comment desc="es una forma reducida de yo:kikaxtlamakakeh"/>
 ya b'ali.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="219.906" endTime="224.783">
<Sync time="219.906"/>
¿X o:mitstlakoweh n a:kin o:mitsna:mikteh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="224.783" endTime="243.627">
<Sync time="224.783"/>
O:ne:chmakak no..., nokami:xah, nokichke:n, wa:n nob'e: yeh san o:tikehkitkeh.
<Sync time="232.472"/>
Ahá. *Como** n o:katka [o:]se:tlakami:xawih. Ahá. A:mo.
<Sync time="238.25"/>
No: ompakah se: mikatl moko:skah ya b'ali. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="243.627" endTime="248.401">
<Sync time="243.627"/>
¿Wa:n ihb'a:k o:nime:chilpa:yah tle:no:n o:nime:chtla:lila:yah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="248.401" endTime="253.588">
<Sync time="248.401"/>
Mm, xa:mo e:wtok ma nikita ke:meh ne:kah kostik *laso**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk1" startTime="253.588" endTime="262.121">
<Sync time="253.588"/>
<Who nb="1"/>
A:xa:n xok tikpixtok.
<Who nb="2"/>
Ah, wa:n 'yahyakaxo:chio:tih
<Comment desc="Es 'poner flores en las puntas' de los lazos"/>
 ihkí:n. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="262.121" endTime="269.286">
<Sync time="262.121"/>
Max a:mo, kah ke:n moe:wtok n tla: ok i:k te:chilpi:skeh ke: a:mo b'ali.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="269.286" endTime="273.11">
<Sync time="269.286"/>
¿Wa:n motlawi:kal max o:kitlakowihkeh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="273.11" endTime="281.342">
<Sync time="273.11"/>
Ye:no:no:n oksipa a:mo n'mat[i]. Nikilka:h. Ahá.
<Sync time="278.342"/>
Yeh a:mo n'mati.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="281.342" endTime="289.956">
<Sync time="281.342"/>
¿Max tle:n o:mitstla:kolihkeh n ihb'a:k tle:no:n kachi
<Sync time="285.326"/>
o:mitsnawatihkeh tle:no:n o:mitsilwihkeh mote:ma:ki:xtihka:wa:n
<Comment desc="En Zacatlan te:ma:ki:xtia:ni o algo así es 'salvador' como Jesús pero aquí se usa para padrino'."/>
?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="289.956" endTime="303.399">
<Sync time="289.956"/>
A:mo tle:no:n *como** ya wehka:w kachi nió:n tle:no:n o:katka.
<Sync time="293.892"/>
N a:xa:n wilí: katki *regalo** kite:makah.
<Sync time="297.191"/>
Pero n a:xa:n a:mo. Na..., n o:katka a:mo.
<Sync time="300.697"/>
Ohko:no:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="303.399" endTime="307.245">
<Sync time="303.399"/>
¿Wa:n momontah, momona:n [ma]x impa:kilis?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="307.245" endTime="315.404">
<Sync time="307.245"/>
A:mo o:nikpix nomontah yo:mik sa: ye:n nomona:n. A:mo o:nikpix nomontah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="315.404" endTime="318.993">
<Sync time="315.404"/>
¿Tla: ohkó:n o:timoka:wato tiikno:kone:tl i:wa:n motlawi:kal?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="318.993" endTime="330.539">
<Sync time="318.993"/>
Ohkó:n, ohko:no:n sa: yeh nomona:n n o:nikahsitok no: i:wa:n o:nimoitak ma:s san keh o:me xiwitl. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="330.539" endTime="334.465">
<Sync time="330.539"/>
¿Ke:nihki n o:mitspix yo:tiahsito n i:kalihtik?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="334.465" endTime="349.655">
<Sync time="334.465"/>
¿Ke:nihki pos?
<Sync time="336.854"/>
Tle:no:n yeh ne:chilwi:s ma xa: no:,
<Sync time="339.993"/>
timihi:xitah i tle:no:n timochi:wili:skeh tle:no:n tib'a:skeh. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="349.655" endTime="358.413">
<Sync time="349.655"/>
¿Wa:n i:tich ni:ni:n toa:ltipe:h tikita xi:xiliwtokeh max tikmate tle:n, tle:n i:to:ka:?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="358.413" endTime="364.086">
<Sync time="358.413"/>
<Who nb="1"/>
Mm, kehtó: a:mo *te:pueblo** ye:n tle:n tocha:n.
<Who nb="2"/>
Ahá. Ye:n tle:n tehwah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="364.086" endTime="392.605">
<Sync time="364.086"/>
Yeh ohkó:n xa:mo tikita n a:xka:n ya kiwe:yaltihtokeh.
<Sync time="368.181"/>
Ka:n ya katki *vivienda.** Wa:n o:katka yeh san ye:n tle:n tocha:n.
<Sync time="372.181"/>
Tlakomol, tlatilo:lko, B'ohka..., B'ohkalko.
<Sync time="376.732"/>
Ahá. Wa:n, ¿tle:n i:to:ka: n tle:n, tipe:sin? Yeh oksipa nikilka:wa. Ahá.
<Sync time="386.922"/>
¿Tle:no:n n'tohto:ka:yo:[ti]i:s ye:n n'mati tlakomol, tlatilo:lko, B'ohkalko?
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="392.605" endTime="396.501">
<Sync time="392.605"/>
<Who nb="1"/>
Ahá.
<Who nb="2"/>
Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="396.501" endTime="399.108">
<Sync time="396.501"/>
¿Tle:n tlakpak n cha:nchi:wah, a:mo t'mate tle:n i:to:ka:?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="399.108" endTime="406.342">
<Sync time="399.108"/>
Pos yeh nika:n nikehtó: nikilka:w.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="406.342" endTime="411.744">
<Sync time="406.342"/>
¿Wa:n o:tiichkapiaya max ke:man o:tikxi:n ne:n ichkatl?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="411.744" endTime="422.669">
<Sync time="411.744"/>
Ke:mah, sawil nitlake:ke:chwih[tok]
<Comment desc="Checar significado de nitlake:ke:chwih[tok]"/>
 pos tle:no:n,
<Sync time="415.712"/>
tle:no:n nikchi:was i:..., tlab'alko:mitl n ohkó:n tiichkapiah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="422.669" endTime="425.151">
<Sync time="422.669"/>
¿A:mo ke:man o:tiktikilih n i:tohmio?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="425.151" endTime="431.028">
<Sync time="425.151"/>
Ah, yeh ke:mah yeh, yeh nitl..., nitlaxi:ma, yeh nitlaxi:ma.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="431.028" endTime="432.158">
<Sync time="431.028"/>
¿O:tiwilia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="432.158" endTime="434.389">
<Sync time="432.158"/>
Ma b'ali.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="434.389" endTime="436.826">
<Sync time="434.389"/>
¿Wa:n tle:n o:tikchi:wila:ya n i:tohmio?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="436.826" endTime="489.083">
<Sync time="436.826"/>
Niktsa:wa, nikehkiti.
<Sync time="439.977"/>
Ni..., tla: yo:nik..., n tla: niktsa:wa pos.
<Sync time="444.614"/>
*Bueno* ni:n tla: yo:tpa:..., n tla: yo:t'tikeh t'pahpa:kah.
<Sync time="448.846"/>
N tla: yo:t'pa:keh pos tikmoya:wah.
<Sync time="452.016"/>
Tika:niliah ka:lox, titlapochi:nah. Ahá.
<Sync time="455.988"/>
Wa:n tla: yo:titlapochi:nkeh tos xiktsa:wa.
<Sync time="458.773"/>
Wa:n tla: yo:tiktsa:w,
<Sync time="460.398"/>
T'tamachi:wa i:ka *onza** ke:xkich *onza** n kipí:.
<Sync time="464.381"/>
Wa:n tos n tla: ye, ya ahsi n *onza** ke:xkich *onza n kitoka:rowa** n tob'e:.
<Sync time="470.326"/>
Tos [ti]tlatehte:kah.
<Sync time="471.986"/>
Wa:n tla: yo:t'tehte:k, t'xiyo:ti:s, xi..., nochi x'tlapohtiw ya nompa ya,
<Sync time="481.058"/>
tiknemili:s ke:nihki n, ke:nihki tiktili:ni:s ke:nihki n mochi:wta:s n tilmahtl. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="489.083" endTime="494.128">
<Sync time="489.083"/>
<Who nb="1"/>
¿Wa:n ke:n o:tikpa:kaya n tohmitl max i:ka xapoh *o** tle:n i:k o:tikpa:kaya?
<Who nb="2"/>
Ahmo:l.
<Comment desc="Tipo de planta todavía no identificado pero probablemente Microsechium helleri que fue colectada en Tepetzintla con el nombre náhuatl de cha:yohkilahmo:l o ahmo:lxiwit"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="494.128" endTime="501.467">
<Sync time="494.128"/>
Ahmo:l.
<Sync time="496.028"/>
Ka..., katki, mm. Ka:[n] t'te:mo:skeh ke:mah katki xiwih....
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="501.467" endTime="505.827">
<Sync time="501.467"/>
<Who nb="1"/>
*O** ma:s san tob'e: b'ali n i:k nikwihwi:tikis.
<Who nb="2"/>
Max.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="505.827" endTime="508.363">
<Sync time="505.827"/>
<Who nb="1"/>
Max san ka:yawili
<Comment desc="En cualquier lugar"/>
 mochi:wa.
<Who nb="2"/>
Keh ....
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="508.363" endTime="520.249">
<Sync time="508.363"/>
Ah, n mochi:wa ich i:n tla:ltikpak, Yeh a:mo tik.... 
<Sync time="511.923"/>
Xa: kikowah pero neh a:mo nikowa, neh san neh nitlachb'atih.
<Sync time="516.029"/>
Ti:tila:ntok wehwei.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="520.249" endTime="522.793">
<Sync time="520.249"/>
¿Tla: ohkó:n o:tiwilia n o:titlahkitia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="522.793" endTime="530.61">
<Sync time="522.793"/>
Ah, tle:ch a:mo wilis ma:s a:xa:n tla: 
<Sync time="526.06"/>
yo:nitlatehte:k ke: a:mo ma:s mob'e: nikehkitis.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="530.61" endTime="532.666">
<Sync time="530.61"/>
<Who nb="1"/>
Ahá.
<Who nb="2"/>
¿Ok tiwilis tikchihchi:was?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="532.666" endTime="537.896">
<Sync time="532.666"/>
Ma:x ke xa:mo niwilis tla:tlapohti[a]:s ohkó:n ke..., 
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="537.896" endTime="542.356">
<Sync time="537.896"/>
¿Wa:n b'owitl ka:n o:tib'ia n tle:n i:k o:tikchihchi:waya
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="542.356" endTime="561.41">
<Sync time="542.356"/>
Pos tikowah, a:kin wili b'ohxi:ma t'makah ne:ni:n ni:,
<Sync time="549.377"/>
n ka:mpa tle:n kitstiw n tla: yo:ob'ilowak n tos ya ye:n kichihchi:wa n tle:n yanb'ik.
<Sync time="554.233"/>
Kichihchi:wa, mm, ne:n n b'ohxi:nk. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="561.41" endTime="566.644">
<Sync time="561.41"/>
¿Wa:n ohkó:n tla: ki:meh tiknamakas se: b'e:itl ki:meh
<Comment desc="Checar y estandardizar ki:meh o kimeh"/>
 n ke:xkich n tiknamakas?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="566.644" endTime="577.18">
<Sync time="566.644"/>
N mo..., n a:xka:n, a:xka:n, i [a:]xka:n ya patioh. No: o:katka san ok ma:b'i:l *ciento.**
<Sync time="571.423"/>
A:xka:n ne:chtikiwihtok se: ilamah kil *tres mil**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="577.18" endTime="577.944">
<Sync time="577.18"/>
Ya patioh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="577.944" endTime="583.415">
<Sync time="577.944"/>
Ya ka:n ya patioh *como, como** milá:k *trabajo**. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="583.415" endTime="590.945">
<Sync time="583.415"/>
<Who nb="1"/>
¿N tla: i:k timoka:was tikchihchi:was ke:meh ke:xkich to:nal n tiktlami:s?
<Who nb="2"/>
Neh .... *Ay Dios** yeh i:ka xiwitl.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="590.945" endTime="608.603">
<Sync time="590.945"/>
N *hasta** ka:mpa *trabajo, *hasta** ka:mpa, *hasta** ka:mpa.
<Sync time="595.433"/>
It..., ihkó:n titlake:meh
<Comment desc="Se escucha como titlake:neh"/>
 pitsotik.
<Sync time="600.279"/>
N a:xka:n sa: monamaka nikita okachi b'ale, san ma ne:si n tomi:n.
<Sync time="604.879"/>
Sa: niman nitlake:mi.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="608.603" endTime="612.18">
<Sync time="608.603"/>
¿Wa:n a:ya:tl no:ihki o:tikchihchi:waya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="612.18" endTime="617.82">
<Sync time="612.18"/>
Nochi, nochi, nochi n'chihchi:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="617.82" endTime="623.322">
<Sync time="617.82"/>
¿Wa:n ye:n tla: tiknamakas ki:meh
<Comment desc="Aquí se escucha corta, kimeh."/>
 ke:xkich?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="623.322" endTime="641.277">
<Sync time="623.322"/>
O: ma xa:mo no:ihki patioh.
<Sync time="625.497"/>
Yeh *como cobija como** milá:k a:ya:tl.
<Sync time="630.231"/>
A:ya:tl milá:k.
<Sync time="633.761"/>
X'nimilí: yeh toma:wak, mm, motsa:wa pos ka..., kachi tila:wak n ki:sa. Itik yeh itik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="641.277" endTime="644.98">
<Sync time="641.277"/>
¿Wa:n tle:n i:k o:ninkitsa:wayah tle:n i:to:ka:?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="644.98" endTime="649.497">
<Sync time="644.98"/>
Malakatl.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="649.497" endTime="651.657">
<Sync time="649.497"/>
<Who nb="1"/>
Malakab'owitl
<Who nb="2"/>
¿Ka:n...
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="651.657" endTime="654.352">
<Sync time="651.657"/>
¿Ka:ni:n kichihchi:wah *o** ka:n o:tikowaya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="654.352" endTime="685.621">
<Sync time="654.352"/>
Kinamakah ka:ni:n tiknikis nah kikowah
<Comment desc="Nah aparentemente significa negación en Zacatlán pero aquí nah aparentemente es un afirmativo o quizá nah kikowah, [si] lo compran"/>
, n[ah] a:kin tikowiliah
<Comment desc="Aquí quizá significa 'a los que compramos' con la idea de que 'a los que compramos [malacate] ellos lo compran"/>
.
<Sync time="658.93"/>
Yeh oksipa sa: kinamakah. Mm.
<Sync time="664.399"/>
K... a:kmo kachi nikita ma [...],
<Sync time="668.374"/>
yo:poliwkeh n tlatsa:waneh.
<Sync time="671.932"/>
Pit..., sa: yeh n..., n i:siwa:w n Domingo n tle:n *vivienda** katki tikita n to:nali:xkoilamah.
<Sync time="680.155"/>
Tikita kahkoitstok n malakatl. Yeh tlatsa:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="685.621" endTime="689.645">
<Sync time="685.621"/>
¿Ki:meh ilpikatl a:mo ke:man o:timi:xe:weh tikchihchi:was?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="689.645" endTime="695.33">
<Sync time="689.645"/>
A:mo, a:mo. Yeh a:mo. Yeh nikó:.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="695.33" endTime="697.813">
<Sync time="695.33"/>
¿Kami:xahtl n tle:n achtoh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="697.813" endTime="702.972">
<Sync time="697.813"/>
*O** yeh [o:]nikpixka [o]k nike:m[i], n o:katki.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="702.972" endTime="704.581">
<Sync time="702.972"/>
¿Te:n o:t'chihchi:waya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="704.581" endTime="721.11">
<Sync time="704.581"/>
Ye:n ohkó:n nitlake:mi n kam....
<Sync time="707.333"/>
N tla: n'niki nike:mis ni:ni:n *o** n'nikis nike:m[is]
<Sync time="710.398"/>
Niki[m]pixtok na:wi:n ohkó:n nihma:ma:ehtson.
<Sync time="713.344"/>
Ahá. Yeh nike:mi. Ok niksinchi:wtok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="721.11" endTime="728.849">
<Sync time="721.11"/>
¿Wa:n tle:no:n kachi ot'matí: ki:meh.
<Sync time="724.897"/>
Ke:nihki n o:nantlab'a:yah tle:no:n kachi [o:]tikchihchi:waya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="728.849" endTime="781.264">
<Sync time="728.849"/>
Pos n'chihchi:wa tlaoyoh, n'chihchi:wa xihxil, nikchihchi:wa *cemita**, n'chihchi:wa *torta**. Nochi.
<Sync time="736.607"/>
Eh, ohkó:n titlab'a:skeh.
<Sync time="739.334"/>
Oksipa, oksipa oksé: tlab'al o:katka.
<Sync time="742.495"/>
Kilwiah pa:tskal, kilwiah pa:tskal, ne:n,
<Sync time="746.837"/>
t'b'e:chowah ayohwichtl
<Sync time="748.995"/>
wa:[n] x'wa:wa:tsa i:ka,<Comment desc="A menudo en lugar de wa:n x..., del imperativo, se dice wa:x. Lo hemos escrito wa:[n] x... "/>
<Sync time="751.669"/>
i:ka n *aceite**, i:ka *aceite** n o:katka *manteca**.
<Sync time="755.314"/>
Ki:sa keh *chicharón** ni:k we:lik, simi ke:meh n *chicharrón, como** n ayohwich ya we:lik.
<Sync time="760.567"/>
A:xka:n octu..., t'pa:tlas i:ka n to:toltitl.
<Sync time="763.915"/>
Pero we:lik tihihtsaya:na.
<Sync time="767.472"/>
A:, nik..., [nik]chihchi:was pos kiliah pa:tskal n tla: yo:t'pa:tskak, [o:tik]pa:tlak ohkó:n.
<Sync time="774.043"/>
Ahá. Ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="781.264" endTime="784.512">
<Sync time="781.264"/>
¿Tle:n oksé: ki:meh *antigua** tlab'al tle:n kachi tikmati?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="784.512" endTime="786.539">
<Sync time="784.512"/>
Tle:n nika:n [nimi]tsilihtok ya ye:n *antigua**
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="786.539" endTime="787.103">
<Sync time="786.539"/>
Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="787.103" endTime="804.324">
<Sync time="787.103"/>
Ye:n *antigua** ma n a:xa:n, mm, n a:xa:n kilihtokeh pa:tskal.
<Sync time="792.488"/>
Pos n a:xa:n tikita kikowah nochi ya *hecho** tlab'al a:kmo,
<Sync time="797.139"/>
a:kmo kichihchi:wah.
<Sync time="798.769"/>
Sa: ka:nati:w sa: *chiles en vinagre** ya tlab'ahtok. Mm. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="804.324" endTime="808.213">
<Sync time="804.324"/>
*Como** a:mo te:chne:xtiliah a:mo tiki:xmateh no:no:n tlab'al.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="808.213" endTime="858.336">
<Sync time="808.213"/>
*Por eso**, a:mo.
<Sync time="812.692"/>
Kilwiah mob'a n....
<Sync time="817.96"/>
Tipisi:lxihxil n tla:, n tla: mitspa:ktí:,
<Sync time="821.478"/>
tos ok, ok *wersa** xib'a. Ne:n n'chi:wa.
<Sync time="824.433"/>
Wili:ka ok nib'a nikehsiki n itli wa:n n'mati ni:k,
<Sync time="828.666"/>
san nitlantixihxi:pitstik keh ichkatl. Pos n ni:k....
<Sync time="833.564"/>
Ka:yama:nia wa:n wili:ka ok nib'a no:n ok kil..., no:, no: tikiliah tipisi:lxihxil.
<Sync time="838.926"/>
No: o:t'patlak, ¿tle:ka?
<Sync time="841.005"/>
Wa:n sika:n oksipa oksé: katki xihxil tos, tos,
<Sync time="843.562"/>
yikitiah
<Comment desc="Hubiera dicho 'tikiliah'"/>
 i:xo:yama:n *o** tla:mo pitsa:wak itl.
<Sync time="846.989"/>
Ah, nochi yeh ye:n no:n milá:k ya itl. Wa:n oksiki ma:s itl yeh,
<Sync time="852.795"/>
tlamohmohtí: chika:hkeh, i:ka n kiliah tipisi:lxihxil. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="858.336" endTime="864.218">
<Sync time="858.336"/>
¿Wa:n tocha:n max ke:man tle:n ob'ilin o:ahsik tle:n nika:n momatih n b'ohb'ohtlah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="864.218" endTime="883.379">
<Sync time="864.218"/>
A:mo tle:n te:chmohmohti:skeh *hasta** ka:mpa o:...,
<Sync time="866.845"/>
momati, momatiki:weh b'itlapi:lxi:pitsmeh
<Comment desc="Es un tipo de mamífero con cola lisa. Quizá sea el tlacuache"/>
 kib'ah to..., to:toltitl n tla: no: tike:wtok, nochi ka:tleh.
<Sync time="875.931"/>
Ne:si ke:meh nika:n kateh o:..., tla: kahkateh ob'ilimeh nochi kinmihmiktiah. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="883.379" endTime="890.901">
<Sync time="883.379"/>
¿Tle:n kachi o:ahsiah? *Como** ya wehka:h ayamo o:katka tlane:xtl, ayamo o:titlachiayah, ke:n a:xka:n n tla: ya tlayowa ya se:tlaxo:tlaltí:.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="890.901" endTime="959.135">
<Sync time="890.901"/>
Ne:n n ye wehka:w ok o:nikitak neh.
<Sync time="895.897"/>
Kinb'ah ichkameh yeh kalaki koyo:tl.
<Sync time="899.447"/>
Eh, kalaki n koyo:tl tle:n kintokatinimi inkola:lihtik.
<Sync time="903.705"/>
Se: *viaje** o:nikitak.
<Sync time="905.804"/>
Kiwila:ntokeh kehtowah kitlati:skeh ma tikihki:saka:n i:ka tomi:n.
<Sync time="910.32"/>
Ma tite:makaka:n *limosna** 
<Sync time="912.393"/>
para mokowas n b'owitl kiwila:ntinimeh n koyo:tl o:kimiktihkeh, o:kitso:lohkeh.
<Sync time="916.962"/>
B'ali o:kimachi:tehtinkeh
<Comment desc="Viene de machi:teh + tema en el perfectivo plural, es como 'bañarlo como en temascal' esto es, golpeandolo con machite como si fueran las hojas que se usan en temazcal para azortar a la gente adentro como remedio."/>
. O:kimiktihkeh ma kintokatinimi n ichkakola:lihtik.
<Sync time="923.325"/>
Ahá. Wa:n, wa:n tos o:kipihpixkeh.
<Sync time="927.926"/>
Neh ma:s siki siwa:meh, a:kin b'owitl, a:kin machi:teh, a:kin *a:chah**
<Sync time="934.299"/>
O:kitso:lohkeh n koyo:tl o:kimiktihkeh. Mm. No:n ohkó:n.
<Sync time="940.74"/>
O:katka kachi ok tlana:walti, ka:x kita a:kmo.
<Sync time="944.047"/>
Xa:mo kateh ob'ilimeh i:k nika:n a:ka:walah yeh ke:mah o:kat....
<Sync time="948.537"/>
Nika:n kateh.
<Sync time="950.325"/>
*Como** a:kmo, a:kin kimilpí: ichkameh max b'alowah
<Comment desc="Efectivamente kwalowa, pasado o:kwalo:k y futuro kwalo:s, es un pasivo y aquí significa 'son comidos'"/>
 tla: kin..., kimb'a tle:n, ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="959.135" endTime="963.662">
<Sync time="959.135"/>
¿Wa:n o:tiichkapiaya x ke:man o:..., o:b'ilb'alo:k mochka:h?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="963.662" endTime="1008.286">
<Sync time="963.662"/>
*Bueno** o:kinikí:
<Comment desc="Esto es, o:kinikia"/>
 kib'a:s wa:n
<Sync time="966.689"/>
no:ihki *lo mismo** ye:n koyo:tl kehtowa se:.
<Sync time="970.109"/>
I:chpokah nokni:h "kehtó:, "A:wi, a tla: xkita n koyo:tl i:k 'ki:tskihtok ne:ni:n ichkatl."
<Sync time="976.852"/>
No:n ke:mah o:niki:stiki:s nikwi:ka
<Comment desc="Se mantiene kw por la división morfológica"/>
 machi:teh. N'machi:tehwi:skia n koyo:tl, *hasta** san tsib'i:ni ihkí:n.
<Sync time="983.719"/>
Ke:n nikilia, "A:mo xcholo!" 
<Sync time="985.315"/>
Wa:n yeh o:pe:h,
<Sync time="987.308"/>
no: ne:chna:nkilia n koyo:tl, o:motla:li:to san ihkí:n tlahko.
<Sync time="991.52"/>
Ompa wa:ltsahtsitok wa:n nikilí:, "¡Ma xiwi:ki!
<Sync time="995.234"/>
Xiwi:ki, ¿a:mo onka:n xtsahtsito.
<Sync time="997.961"/>
Teh xiwi:ki, wa:n tla:mo tiwi:ts neh onka:n nioh nimitstlahpalo:ti:h nikwi:katok
<Comment desc="Se mantiene kw por la división morfológica"/>
 nomachi:teh".
<Sync time="1003.266"/>
O:..., o:cholohtah *hasta** b'ohtlaxixitlatstih n koyo:tl. Ah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1008.286" endTime="1011.191">
<Sync time="1008.286"/>
¿A:mo o:tiki:xmowilih n tla: te:n o:mitski:tskih?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1011.191" endTime="1029.157">
<Sync time="1011.191"/>
Mm, no: Neh niki:xmowili:s i:tlab'al titsmo:n
<Comment desc="Quizá titsmo:n significa diablo. Es una maldición. Se va a checar"/>
.
<Sync time="1014.263"/>
Wa:n tlamb'ohnatswelit ma:ntok te:yo:tik.
<Comment desc="Habría que checar el significado de esta línea. Tlamb'ohnatswelit empieza con tlam-, de mictlan."/>

<Sync time="1018.102"/>
Neh no: ma niki:xmowili nikwi:katok
<Comment desc="Parece que kw no se cambia a b' por la división morfológica entre ni-k-wi:ka-tok"/>
 machi:teh. Nikilia a:xa:n tikitas timotlaxtla:wa[s].
<Sync time="1022.982"/>
Ahá. No:no:n ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1029.157" endTime="1031.87">
<Sync time="1029.157"/>
¿Tla: ohkó:n wili:ka o:..., o:ahsiah n ob'limeh?
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1031.87" endTime="1033.039">
<Sync time="1031.87"/>
<Who nb="1"/>
Kachi ya achtoh.
<Who nb="2"/>
Eh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1033.039" endTime="1035.543">
<Sync time="1033.039"/>
Ne:pa ya achtoh ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1035.543" endTime="1038.889">
<Sync time="1035.543"/>
¿Tle:n oksike keh o:tikimitaya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1038.889" endTime="1046.583">
<Sync time="1038.889"/>
A san, san yehwa:n o:nikimitak, eh.
<Sync time="1041.938"/>
No:no:n a:mo kachi tle:no:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1046.583" endTime="1060.285">
<Sync time="1046.583"/>
Ah, wa:n ompa n ke:n yo:tikatka i:wa:n motlawi:kal max ke:man o:...,
<Sync time="1054.127"/>
o:mitsto:tokak, o:nimob'ala:nihkeh. [O:]tikilna:mikia tia:s.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1060.285" endTime="1106.495">
<Sync time="1060.285"/>
Ma yehwa *burro** ma ye:n tikmati ke:man b'altsi:n tietos.
<Sync time="1064.093"/>
No:no:n yehwa:n wili:ka moma:yo:lpolowah.
<Sync time="1066.936"/>
Wa:n a:mo xkeh..., ke:n.
<Sync time="1068.487"/>
Ah, tietikah b'altsi:n tiko..., mitssantohe:wtok. Mm.
<Sync time="1072.194"/>
A:mo. Mm, kah.
<Sync time="1077.63"/>
Tikxi:kowah ma t'xi:kowili:ka:n tla:mo ma tikita
<Sync time="1080.63"/>
i:k cho:cholowah n ilamatkeh tle:ka ....
<Sync time="1083.561"/>
Yeh xa: wili:ka ohkó:n momakah ke:n sawil moka:ka:wah.
<Sync time="1088.629"/>
A:xka:n ya kimateh, tla: moto:tokah yompakah tomi:n mote:tixiliah
<Comment desc="Esto es, las mujeres que se separan de sus esposos luego se mantienen trabajando como molenderas"/>
.
<Sync time="1095.098"/>
Kitstokeh ne:n no: o:katka ya wehka:h n tla:, tla: mitsto:toka tos,
<Sync time="1099.398"/>
san xioh xte:tlapa:kih
<Comment desc="La terminación -h es la direccional ir a VERBO"/>
, xioh.
<Sync time="1101.66"/>
Te:..., [x]te:b'ahb'owilih. Ahá, a:xka:n a:kmo.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1106.495" endTime="1111.562">
<Sync time="1106.495"/>
¿Max ke:man o:mitste:ma:tla:nilteh?
<Comment desc="Este es un causativo con te:- y aquí el significado es 'te mandó trabajar para otra persona"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1111.562" endTime="1149.799">
<Sync time="1111.562"/>
Pos xa: wili:ka nite:ma:tla:nis man ohkó:n yoweh.
<Sync time="1115.534"/>
To:ntohtiti:weh
<Comment desc="Del español 'tonto' + -ti"/>
 n wehka.
<Sync time="1117.389"/>
Ma tle:no:n tib'a:s. Wili:ka ohkó:n tite:ma:tla:ni tla: ....
<Sync time="1121.106"/>
[O:]'te:b'ahb'owilih o:..., o:tite:tlamakato i:ka te:tlaxkal.
<Sync time="1125.492"/>
Ya kipí: no:ihki ya titikitok.
<Comment desc="Es ti+tikiti+tok. La i final de la raíz se pierde y se queda como ti-tikit-tok y luego la doble tt se reduce a t"/>

<Sync time="1127.108"/>
Tiwa:le:wa oksipa tiehko tikmana monixko:n, tikwa:li:ka
<Comment desc="No se cambia a b'a:li:ka porque hay una división morfológica: ti-k-wa:l-(w)i:ka"/>
 mob'oh.
<Sync time="1130.941"/>
Ohkó:n wili:ka ohkó:n tite:ma:tla:nis. Ahá.
<Sync time="1135.017"/>
N a:xa:n nikita a:kmo kachi *trabajo**.
<Sync time="1138.663"/>
Keh ya kintla:ke:wah ya ompa te:tixiliah.
<Sync time="1142.864"/>
Ma n o:katka ye xitlame:mehtinime keh *tiburro**, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1149.799" endTime="1157.046">
<Sync time="1149.799"/>
¿Tle:no:n kachi o:tikchi:waya no:n o:tite:ma:tla:nia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1157.046" endTime="1247.446">
<Sync time="1157.046"/>
Nite:t..., n tsokotsi:n nite:tlapa:kia,
<Sync time="1160.39"/>
a:xka:n i:ne:n ni:n se: *maestro** katki, ne:n, kilihtokeh Porfirio.
<Sync time="1164.639"/>
Ne:n San Baltazar o:n'matia nik..., niktlapa:kia, neh.
<Sync time="1170.762"/>
O:kipiaya a:xka:n yeh o:..., o:..., o:montito S..., ne:, ni:n, San Baltazar.
<Sync time="1176.491"/>
Ma tla: kipí: n i:siwa:w ohkó:n nikintlapa:kí:.
<Sync time="1179.295"/>
Ohkó:n i:k o:nitlab'ah ye:n ne:ni:n
<Sync time="1182.631"/>
se: *ma...**, se: *maestra** o:..., o:kintlamakaya *alumnos**.
<Sync time="1187.482"/>
Pos ni:n no: ohkó:n nochi nimokalakí: nik..., niktlapa:kí: ne:n, ni:n, *maestra**,
<Sync time="1192.343"/>
n tle:n *sobra** tlab'al.
<Sync time="1194.559"/>
*Por eso** a:mo katki tle:no:n i:k nikintikipano:s nopilwa:n *como** no: yi tikah ye:i.
<Sync time="1200.133"/>
Pos ne:chtla:kolí: ne:n tle:n kika:wah n *alumnos**.
<Sync time="1203.535"/>
No: kil no: kib'ah nakatl.
<Sync time="1205.774"/>
Kehto:s ne:ni:n *maestra**, 
<Sync time="1207.527"/>
ni:ni:n x'wi:ka nika:n yo:moka:h. Neh a:kmo nib'a:s.
<Sync time="1211.23"/>
Pos ohkó:n wili:ka ohkó:n tikintikipano:s tikinwe:yalti:s.
<Sync time="1215.739"/>
Wa:n ma:s timosinka:was tito:lohtias
<Comment desc="El verbo estativo es en presente to:lohtok 'estar sentado' y el futuro puede ser to:lohtos o to:lohtias"/>
 tle:no:n kib'a:s n ichpokatl.
<Sync time="1221.487"/>
No:n ohkó:n wili:ka ma:s tinintokeh tikehyo:wiah wili:ka
<Sync time="1228.033"/>
t'matis tle:no:n t'chi:was. Ahá. 
<Sync time="1231.451"/>
A:mo wili nitla:i nió:n tle:no:n.
<Sync time="1234.216"/>
Ma n tla: tle:n b'ali tikiteh.
<Sync time="1236.2"/>
Sa: kahkob'tok
<Comment desc="el verbo es ahkokwi que en pasado es ahkokw. Asi k-ahkob'+tok"/>
 tla:la:chah *o** tli:xtiki
<Comment desc="Es de tla+i:xtiki"/>
 ohkó:n.
<Sync time="1239.491"/>
Ma tehwa:n a:mo tiwilih.
<Sync time="1241.172"/>
A:mo o:te:chi:xpitla:neh n totah.
<Sync time="1244.095"/>
Yeh, san nitisi ke:mah, ompakah tlaxkal.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1247.446" endTime="1249.584">
<Sync time="1247.446"/>
¿A:mo ke:man o:timomachtih titla:i?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1249.584" endTime="1252.954">
<Sync time="1249.584"/>
Ah. A:mo ke:man.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1252.954" endTime="1254.84">
<Sync time="1252.954"/>
¿Tla: ohkó:n a:xka:n a:mo tiwili?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1254.84" endTime="1264.699">
<Sync time="1254.84"/>
A:mo. San nitlachtoka.
<Comment desc="Tlachtoka significa 'barrer'."/>

<Sync time="1257.543"/>
No: n'xo:xopilohtikah
<Comment desc="No está claro la representación correcta pero se escucha como no:nxo:xopihtikah. El sujeto es 1a persona. En Oapan en lugar de nikon- dicen no:n-, quizá es lo mismo. En un momento AMH comentó sobre ixnah 'acaso' y sugirió que na:n es ixnah-. Cf. ixnah a:mo tiwilo, 'acaso no puedes'"/>
 i:ka salo:n.
<Sync time="1260.272"/>
Pero kanah nitla:i san nimotlachtokí:
<Comment desc="Esto es, nimotlachtokia con ia > í: Es aplicativo de tlachtoka"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1264.699" endTime="1268.345">
<Sync time="1264.699"/>
¿Wa:n mota:tah ke:xkich xiwitl n o:.., n o:ninki?
<Comment desc="¿Cuántos años vivió?"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1268.345" endTime="1274.844">
<Sync time="1268.345"/>
O:..., ma no: ke:mach
<Comment desc="Significa 'a poco' o algo parecido como 'acaso'"/>
 a:mo o:wehka:h nikehtowa xa: o:....,
<Sync time="1271.882"/>
ma:s san keh se: *noventa**
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1274.844" endTime="1276.897">
<Sync time="1274.844"/>
¿Tle:n i:to:ka: mota:tah katka?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1276.897" endTime="1280.563">
<Sync time="1276.897"/>
Pablo Téllez.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1280.563" endTime="1284.221">
<Sync time="1280.563"/>
No:no:n
<Comment desc="Ese señor que era..."/>
 n te:tahtsi:n katka, ok o:niki:xmat.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1284.221" endTime="1291.83">
<Sync time="1284.221"/>
O:..., ma tikita o:mosi:na:ya ki..., nochipa n kipí: *i:cuchillo** i:..., kike:spawihtok.
<Comment desc="Viene de ke:s + pan +wia"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1291.83" endTime="1294.814">
<Sync time="1291.83"/>
Wehka:h n ok o:ninki pero sa: tinkoltik.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1294.814" endTime="1305.415">
<Sync time="1294.814"/>
Ohko:no:wi:n wa:n b'ali tikiti. B'ali ah, tikiti tla:xtok.
<Sync time="1299.478"/>
Tle:n tla: yo:tla:xkeh, tlato:ka: 
<Sync time="1302.226"/>
Ah, b'ali tikiti.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1305.415" endTime="1310.143">
<Sync time="1305.415"/>
¿Tla: ohkó:n ihb'a:k o:poliw a:mo t'mati ke:meh ke:xkich xiwitl n o:kahxi:tih?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1310.143" endTime="1316.345">
<Sync time="1310.143"/>
A:mo n'mati. San nikehtó: xa: ohko:no:n ke:meh nikehtó:, ma wili:ka ni:k o:nink.<Comment desc="En lugar de o:nin, o o:ninki, simplemente o:nink con la pérdido de -ki, dejando CC final"/>
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1316.345" endTime="1320.538">
<Sync time="1316.345"/>
Xa: kachi, xa: ke:meh se: *ciento**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1320.538" endTime="1325.305">
<Sync time="1320.538"/>
A:mati de no:n, a:mati.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1325.305" endTime="1328.535">
<Sync time="1325.305"/>
<Who nb="1"/>
Nikilna:miki simi ya te:tahtsi:n ok o:nimia.
<Who nb="2"/>
Yeh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1328.535" endTime="1364.266">
<Sync time="1328.535"/>
O:ma:n
<Comment desc="Se escucha como o:man cuyo significado no es cierto, quizá quiso decir wa:n o es palabra incompleta"/>
, mm, b'ali, ah, nompa no:n, pa no:n tla:tlamantin 'mati n o:mono:no:tsay[a] yi:[n].
<Sync time="1336.283"/>
Kimati, kimati to:to:nak, kimati *castilla** ka..., kimati *inglés.
<Sync time="1343.884"/>
Ahá. Yeh nochi o:tlahtowa:ya kimati *inglés**. 
<Sync time="1348.548"/>
N teh a:mo t'mati ke:n ki:sa wa:n yeh kil kimati, *como** nowia:n o:nimí:.
<Comment desc="Esto es o:nimiya"/>

<Sync time="1353.772"/>
Ahá. Yowi 'chib'e:itili:ti:h nimiti:h san tle:no:n i:k nimi. Yeh tlakah nochi kisa:lohtok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1364.266" endTime="1369.517">
<Sync time="1364.266"/>
¿Wa:n yehwa:tl a:mo ke:man o:mitsno:no:ts tle:no:n ye:n o:kichi:waya tle:n o:ki:xmat?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1369.517" endTime="1376.234">
<Sync time="1369.517"/>
I:..., wa:n a:mo *como** ma timoye:kno:no:ts[aka:n] *como** san i:k motlankichweh.
<Comment desc="Significado no claro de motlankichweh"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1376.234" endTime="1379.286">
<Sync time="1376.234"/>
¿A:mo ke:man i:wa:n o:timono:no:tsaya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1379.286" endTime="1403.682">
<Sync time="1379.286"/>
A:mo. Yeh ye mokokowa pos ya n'tla:tlawtí: nikilí:, "Niwa:lah notah.
<Sync time="1384.667"/>
Tib'a:s tlaxkal, [ma] titlab'a:ka:n.
<Sync time="1387.351"/>
Ma:s san se:, san o:me xib'a:ka:n.
<Sync time="1391.008"/>
Nikime:wa, nikimtlapa:kí: nikin...,
<Sync time="1394.207"/>
nik..., nikintlatikiwi:ltí: ompakah tlaxkal, ompakah ato:l, ompakah *caldo**.
<Sync time="1399.985"/>
Ohkó:n nikintlamakatok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1403.682" endTime="1410.676">
<Sync time="1403.682"/>
N tle:n yehwa:tl motah katka, ¿a:mo ke:man o:mitsno:no:ts i:n tle:n nika:n ich n toa:ltipe:h ke:nihki o:mochi:waya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1410.676" endTime="1431.335">
<Sync time="1410.676"/>
Wi:xa:mo
<Comment desc="Probablemente quiso decir max a:mo"/>
 tikilka:wah n tla:nah
<Comment desc="Es como 'si acaso'"/>

<Sync time="1413.253"/>
kanah t'mati san tose:l te:chno:no:tsas. N tla: milá:k te:chno:no:tsas ma timiakeh.
<Sync time="1418.99"/>
Ya *mil...,** timiakeh ma tle:n ....
<Sync time="1422.089"/>
Okachi *hasta** kanah te:chno:no:tas ihkí:n te:chb'intla:li:s.
<Comment desc="Esto es, 'nos pones en hilera'"/>
 man timiakeh
<Comment desc="Ya que somos muchos, etc."/>
. 
<Sync time="1426.706"/>
Ahá, no: timiakeh.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1431.335" endTime="1435.021">
<Sync time="1431.335"/>
¿Wa:n teh a:mo ke:man o:tikyo:la:n
<Comment desc="Nunca tuviste la iniciativa o la fuerza de preguntarle sobre su vida"/>
 'tlahto:lti:s?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1435.021" endTime="1444.465">
<Sync time="1435.021"/>
A:mo, a:mo, tik..., a:xa:n tla:nah o:nikmatí: xa:mo o:nikilka:h.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1444.465" endTime="1454.293">
<Sync time="1444.465"/>
¿Wa:n tle:n nika:n te:chyawaliwtokeh
<Comment desc="Aparentemente hubiera dicho te:chyawalohtokeh, del transitivo yawalowa, 'rodear'."/>
 n totipe:wa:n max tikmati n tle:n, tle:n into:ka: sehse:meh ke:meh ohkó:n te:chtlahkoya:wihtokeh?
<Comment desc="tlahko+wia 'poner en medio'"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1454.293" endTime="1491.489">
<Sync time="1454.293"/>
Wili:ka n'matis ne:n, nipa n tlab'itlapan.
<Sync time="1458.712"/>
I:b'itlapan ne:kah n B'a:xo:chitl. Chib'na:wmasa:tl.
<Sync time="1463.083"/>
Wa:n ne:kah B'a:xo:chitl.
<Sync time="1464.993"/>
Wa:n ne:kah Tipei:x. 
<Sync time="1466.955"/>
Wa:n ne:kah B'oha:tlawko. Ew.
<Sync time="1469.582"/>
Wa:n tle:n oksipa ihkí:n wa:lahtok Tiwtla:lpan. 
<Sync time="1475.059"/>
Oksipa ne:pa yahtok Tipé:sinko.
<Sync time="1478.36"/>
Ahá. Wa:n oksipa ne:pa yahtok.
<Sync time="1483.084"/>
Tos ye:n no:no:n Tipehxititlan no:n ya tocha:n.
<Sync time="1487.206"/>
Yeh Tipehxititlan. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1491.489" endTime="1503.537">
<Sync time="1491.489"/>
¿Wa:n tle:n sehse: tipe:tl ma:x tikmate tle:no:n?
<Sync time="1495.036"/>
tle:no:n kipia siki nikaki ompa kalakeh, tle:n i:to:ka: no:n tipe:tl n ka:n tlakoyoktik *o** tle:no:n kipï:
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1503.537" endTime="1546.349">
<Sync time="1503.537"/>
A pos ne:ni:n, nn, ma neh, neh nohki o:nikitak, ne:kah, ne:kah n tipe:tl.
<Sync time="1514.546"/>
Oh, ah, sika:n ne:kah tipe:tl wa:n, wa:n ne:kah wa:ltlaniwi:k.
<Comment desc="Cf. tlaniwi:k, 'abajo' al contrario de abajo."/>

<Sync time="1519.797"/>
Ompakah se: *cuadro** ohkó:n.
<Sync time="1522.214"/>
Wa:n ihki:ni:n i:xá:k
<Comment desc="Esto es, i:xa:yak"/>
. Nimolwí: mal
<Comment desc="Es un modal, probablemente, de esta zona, sin significado conocido."/>
 ke:n, mal ke:n nitlaksatok.
<Sync time="1527.002"/>
Ihkí:n n'machi:lí: keh o:nimoxola:h.
<Sync time="1529.17"/>
Ma tla: ihkí:n nikita tlachi:xtok.
<Sync time="1531.738"/>
Pos kanah yo:niki:xpoloh ma yeh neh, 
<Sync time="1534.738"/>
ne:kah i:..., i:to:ka:,
<Sync time="1536.921"/>
Tipe:i:x wa:ltlaniwi:k no: o:nikitak no:n ya Tipe:i:x. Ahá. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1546.349" endTime="1552.642">
<Sync time="1546.349"/>
¿Tle:n oksé: tiki:xmati ki.., ompa kalakeh o..., ompa tle:no:n kichi:wah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1552.642" endTime="1640.358">
<Sync time="1552.642"/>
Pos ne:ni:n ne:kah, ne:kah n tipe:tl,
<Sync time="1556.229"/>
o:..., *hasta** ye:xka:n katki, *hasta** neh o:niyahka.
<Sync time="1560.52"/>
Neh ye:n sawil o:tiyahkeh i:wa:n o:niah se: *tocomadre**, neh.
<Sync time="1565.606"/>
Pero n katki n tipe:tl, we:i n tipe:tl.
<Sync time="1568.953"/>
*Hasta** ka:n te:l ohkó:n, tos o:niah.
<Sync time="1572.343"/>
Neh sawil ninihni:nimi
<Comment desc="Significa 'ando' pero quizá como algo reverencial, en lugar de ninihnimi,. Según AMH ni:nimi es andar como en forma de vida y nihnimi es caminar"/>
 ohkó:n i:wa:n nostb'iwa:n.
<Sync time="1576.047"/>
Neh ompakah ne:ni:n itsb'inpala:n
<Comment desc="La maldad aunque literalmente perro podrido. Se debe checar pero quizá se escucha como itsb'impala:n"/>
 wa:litstok
<Comment desc="Existe kiwa:litstok 'lo está viendo (hacia acá), y wa:litstok, está mirando o viendo hacia acá."/>
, ohkó:n, ohkó:n.
<Sync time="1582.657"/>
Wa:n ne:n ompakah *brasero,** ompakah ne:n tipa:ch.
<Comment desc="tepache"/>

<Sync time="1587.817"/>
Oompakah ne:n *i:ncandileros.**
<Sync time="1590.753"/>
Ompakah *cera** [as]t[a] ihihkí:n kohkostik pero tohtoma:wak.
<Sync time="1596.48"/>
Ompakah *refino.** Wa:n tos o:nima:nihnintah
<Comment desc="-tah es 'ir yendo', en el perfectivo, pasado"/>
 *como** tlawa:ki.
<Sync time="1601.604"/>
Tos nikilwí: na..., san nikilwí: n titl nikilí:.
<Sync time="1605.242"/>
Man tla: xne:chwa:nti motipa:ch wa:n i:wa:n *morefino** n'yeko:s.
<Sync time="1609.772"/>
*Poco**
<Comment desc="A poco kehto:s"/>
 kehto:s, kehto:s xika:na. 
<Sync time="1612.035"/>
Yeh nehwa:tl n o:nika:n. Ko:n.
<Sync time="1617.349"/>
Nikilí: tlasohka:mate.
<Sync time="1619.664"/>
Wa:n oksipa nika:na xa:loh nikilí:,
<Sync time="1622.616"/>
"Ka:n ma n'yeko: mo..., motipa:ch. Neh.
<Sync time="1625.822"/>
Tlasohke:watsitsi:ntin
<Comment desc="Es como decir, 'pobrecitos de ustedes'."/>
 nimehwa:n nime:chwa:ntihkeh wa:n neh o:niwa:lah n'niki nikoni:s.
<Sync time="1632.876"/>
Ohkó:n ompa, ompakah pala:ntok n itsb'inpala:n. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1640.358" endTime="1644.646">
<Sync time="1640.358"/>
¿Wa:n no:no:n teh xt'mati ke:n ki:sasniki n ohkó:n o:kitla:li:toh o:..., no: o:tikitak?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1644.646" endTime="1660.256">
<Sync time="1644.646"/>
Xa:mo ya ye:n timehso:tlah no:no:n san ompa te:na:walwihtokeh *por eso** ompa pala:ntok n itsb'intl.
<Comment desc="Aparte de kw > b' (itskwintl( nótese la doble consonante final"/>

<Sync time="1650.238"/>
T'machi:lia a:mo timaya:na, pos mitstlamakatok n tla:li.
<Sync time="1654.546"/>
No:n ompa titlana:miktok o:mitste:ilwilihkeh ni:k ti'b'alaní:.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1660.256" endTime="1669.882">
<Sync time="1660.256"/>
Wa:n i:tich no:n, no:n ke:n tipe:meh ke:me:n te:chyawalohtokeh max,
<Sync time="1666.752"/>
max tle:n tipe:tl te:cha:tli:ltihtok.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1669.882" endTime="1675.541">
<Sync time="1669.882"/>
N tle:n, mm, nik..., tikilwiah n tle:n ka:n o:nikoni:k tipa:ch.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1675.541" endTime="1682.555">
<Sync time="1675.541"/>
<Who nb="1"/>
A:mo, tle:n tocha:n ehkotok n a:tl ka:ni:no:n wa:lahtok.
<Who nb="2"/>
Yeh Pi:lakw.
<Comment desc="Es pi:lahko del español pi:lah + ko. Nótese que pi:lahko > pi:lakw"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1682.555" endTime="1687.747">
<Sync time="1682.555"/>
Pi:lakw. Y ya ye:n tikoni:tokeh. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1687.747" endTime="1692.166">
<Sync time="1687.747"/>
¿Wa:n ke:nihki n o:kimatkeh ni:k wilis te:cha:tli:ltihtos nochipa n to:nal?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1692.166" endTime="1699.549">
<Sync time="1692.166"/>
Xa: o:n..., se:, titit..., tikakeh ni:k ohkó:n kehtowah pi:lah.
<Sync time="1695.713"/>
Pero san tehwa:n nah
<Comment desc="nosotros acaso rápido así hablamos"/>
 niman ya ohkó:n titlahtowah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1699.549" endTime="1705.454">
<Sync time="1699.549"/>
¿A:kin o:nime:chne:xtileh keh o:ninkimatkeh ni:k kixi:kohtos te:cha:tli:ltihtos?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1705.454" endTime="1720.109">
<Sync time="1705.454"/>
Wi:n yehwa:n *como** tla:kameh pos yehwa:n kimomakah *cuenta** wili:ka mota ni:k,
<Sync time="1713.015"/>
te:ch..., te:chwa:nti:s n a:tl n tipe:tl. 
<Sync time="1715.817"/>
A:mo a:kin te:chne:xtili:s yehwa:n kimateh n tla:kameh.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1720.109" endTime="1723.399">
<Sync time="1720.109"/>
¿Wa:n ke:nihki n o:kehko:ltihkeh n a:tl *hasta** tocha:n?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1723.399" endTime="1894.175">
<Sync time="1723.399"/>
A pos o:..., o:pe:wkeh tlape:wah i:ka n tla:..., n tla:kayo:tl.
<Sync time="1727.631"/>
O:mochi:h *faena hasta** neh no: o:nite:tlamakatinimia.
<Sync time="1731.079"/>
*P[or] eso** k..., o:pe:wkeh no: ma 'tlaxtla:waka:n, pos yo:nipe:h nib'ala:ni.
<Sync time="1735.062"/>
Tos nikimilwí:. "Ahá. A:xka:n nankinikih tomi:n".
<Sync time="1738.125"/>
Wa:n ihb'a:k o:titikitkeh *hasta** neh no: o:nimowitsto:k.
<Sync time="1741.264"/>
Niktlamakati:h nowe:wetsi:n ne:chtihtilchi:wte:wa
<Comment desc="tilchi:wa es 'maldecir'"/>
, kehtó: a:mo niman n'tlamaka.
<Comment desc="Él dice que no le doy de comer rápido"/>

<Sync time="1745.326"/>
Kehtó:, "Man titsi:nihkak tla: *burra.** A:mo tikehto:s 'tlamakas motsb'in".
<Comment desc="Significa, &quot;Dice, estás acostada boca bajo como burra,. No vas a decir que le darás de comer a tu perro&quot;."/>

<Sync time="1749.765"/>
milá:k *tiburra**, neh". 
<Sync time="1751.698"/>
Pos milá:k sa: ihki nime:wa b'alka:n.
<Sync time="1755.352"/>
Nimotlamí: no: niktlamakati:h.
<Comment desc="Hago el esfuerzo de ir a darle de comer"/>

<Sync time="1757.671"/>
Sa: nik..., niksinchi:wa sa:,
<Sync time="1759.684"/>
ompa sa: yeh no:n n motlamia nipantlahyoh, wa:n yeh 
<Sync time="1762.577"/>
san a:mo o:nikalmasa:lo:lteh.
<Sync time="1764.693"/>
N tos yi i:n tla: ya tiyoweh.
<Sync time="1767.15"/>
Siki i:k ne: wa:lahtokeh tli:xtiktiwi:tseh.
<Sync time="1770.325"/>
Wa:n siki tli:xtila:ntiwi:tseh ne:pa nipa.
<Sync time="1773.487"/>
Niahsi ma:s, ma ma:s nikintlahto:ltia n tla:kameh,
<Sync time="1776.487"/>
"¿Ma nimotla:kaikni:h?"
<Comment desc="Aquí la mujer llega a buscar a su esposo y pregunta a los trabajadores que encuentro por &quot;su compañero varón&quot;, esto es, su esposo."/>
. Nikimahsi.
<Sync time="1778.738"/>
"A:mati. A:mo t'matih wa:n yeh wehka nipa n tia:s.
<Sync time="1782.444"/>
Ah, timowihwitsto:ka [timo]mahma:tsi:tskí:.
<Sync time="1785.424"/>
Ki:xtope:wtokeh i:ka b'omaxal ne:n i:witsyo.
<Sync time="1790.738"/>
Pos a:mo, a:mo wili nochi yoweh.
<Sync time="1792.856"/>
Neh no: te:wa:n o:nitlana:mik i:ka no:n o:ne:chyo:ltlatihkeh kehtowah ma 'tlaxtla:waka:n a:tl.
<Sync time="1797.792"/>
Nikilí: namehwa:n nanb'itlaxmeh
<Comment desc="Ustedes son gente de ciudad. Nota que kwitlaxmeh refiere a personas de ciudad."/>
, namehwa:n nankoyo:meh.
<Sync time="1800.673"/>
Nanwa:lahtokeh México.
<Sync time="1802.395"/>
Entó:s tle:n tehwa:n o:titikitkeh, a:xka:n ma n'tlaxtla:wa n a:tl
<Sync time="1805.631"/>
Neh [o:]niki:xb'a:wi:to i:ka notso:tsokol.
<Sync time="1807.759"/>
Ke:n a:mo m'pia ni:ni:n notsontikon.
<Sync time="1810.466"/>
A:, no:n ke:mah yo:timoyo:le:wkeh a:kmo t'tlaxtla:waskeh *porque** .... Wa:n tehwa:n o:titikitkeh, keh
<Comment desc="Aquí el keh tiene un significado como 'acaso', como sarcástico"/>
 o:t'tla:nkeh.
<Sync time="1819.014"/>
Tehwa:n a:makin te:chtlaxtla:wihtok.
<Sync time="1821.202"/>
Wa:n tla: tikehtowah sa: tia:tli:skeh sa: tokali:x.
<Sync time="1824.582"/>
Ma yowi na:..., i:n tikitini i:ka *faena**.
<Sync time="1828.466"/>
Pos a:mo o:tlaxtlá:..., a:makin kintlaxtla:wihtok. Ahá
<Sync time="1834.145"/>
Wa:n ya ye:n o:kalak n *toPRI** n a:xka:n, ne:ni:n,
<Sync time="1838.75"/>
Placido yeh milá:k yo:pe:h n kintlaxtla:wí:
<Sync time="1842.606"/>
Wa:n oksiki:n. Mm, nió:n *por eso** o:kinikiah.
<Sync time="1846.72"/>
*Por eso** yo:'tlaxtla:wkeh wehka nikilwí:.
<Sync time="1849.038"/>
Ka:n tla: [oh]kó:n, tla: ohkó:n niknikih ma n'tlaxtla:w.... 
<Sync time="1851.772"/>
Tos xne:chkopili:ka:n 
<Comment desc="kwepilia se realiza como kopilia"/>
n tomi:n wa:n neh nia:tlakwiti:h mahtiki:lo:ya:n
<Comment desc="También se puede decir momahtikilo:ya:n"/>

<Sync time="1855.782"/>
Ka:n 
<Comment desc="Este ka:n es negativo"/>
ti..., timitstlaxtla:wi:skeh, timitstomi:wí:.
<Comment desc="Esto es, te causamos gastos"/>

<Sync time="1858.668"/>
Wa:n *como** simi *lio** o:tipe:wkeh ya.
<Sync time="1861.881"/>
Yo:yo:lki n *PANista** ya yeh yo:te:chpale:wih. Ahá.
<Sync time="1866.858"/>
Neh nikihtó: no: te:wa:n o:nitlahyo:wih.
<Sync time="1869.788"/>
Nika:n nioh nimowits..., niwihwitsto:kati:h ni:....
<Sync time="1874.08"/>
Ne:n nikilwihtok, ne:n, nowe:wetsi:n nikilí: n, "Te:wa:n o:titikitkeh."
<Sync time="1878.505"/>
O:..., ma:s iskia xa: xne:chtihtilchi:waka:n pero tehwa:n o:titikitkeh.
<Sync time="1882.154"/>
Ne:chtihtilchi:wte:wah. Pos ma nioh ma nite:tlamakah.
<Comment desc="Se acuerda que -h es la direccional extraversa, ir a ..."/>

<Sync time="1886.555"/>
Ahá. No:n sa: ihki tia:skeh ma n ti..., tia:mike[h]
<Comment desc="Probablemente hubiera dicho plural, tia:mikeh"/>
. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1894.175" endTime="1898.499">
<Sync time="1894.175"/>
¿Wa:n x o:wehka:h n o:kehko:ltihkeh nompa ya kalihtik?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1898.499" endTime="1929.055">
<Sync time="1898.499"/>
Pos yo:..., yo:..., yo:pe:h san ok kimantinemih yo..., ne:n n *tubo** n kahkalah.
<Sync time="1905.669"/>
Sa:te:pan kehtowah kachi ya *mejor** a:xka:n xkita sa: tocha:n tia:tleh.
<Sync time="1910.023"/>
Ahá. No: o:pe:hkeh san ok ohohtli.
<Sync time="1912.676"/>
Pero i:k te:chahwah ma:s t'tsab'ili:ti:weh n toa:w
<Sync time="1917.27"/>
N tla: a:kin ompakah i:kal, mitsahwa keh ke:nihki n pe:wa tsahtsahtsi. Mm.
<Sync time="1924.691"/>
Wa:n sa:te:pan sa: tocha:n. Pos sa: te:wa:n tla:mo t'tsab'iliah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1929.055" endTime="1933.701">
<Sync time="1929.055"/>
¿Wa:n ma:x ke:man no:, no: o:momachta:yah o:b'i:kayah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1933.701" endTime="1944.612">
<Sync time="1933.701"/>
Xa: pa a:mati tikita n a:xa:n kateh b'i:kaneh.
<Sync time="1938.673"/>
Kateh b'i:kaneh mal
<Comment desc="Mal, según una persona, Orlando Serrano, de San Cristobal Xochimilpa, mpio. Zacatlán, significa, &quot;efecto de sorprender&quot; &quot;acaso&quot; o &quot;a poco&quot; se pierden en algún lugar"/>
 kanah poliwih.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1944.612" endTime="1947.341">
<Sync time="1944.612"/>
¿Wa:n no:n ke:n ki:sasniki yeh b'i:kah?
<Comment desc="De kwi:ka, cantar. Nótese la diferencia con nikwi:ka o nikiwi:ka, etc."/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1947.341" endTime="1964.907">
<Sync time="1947.341"/>
Xa: wili:ka b'i:kas *como** ya ohkó:n wa:lahtok.
<Sync time="1950.566"/>
Kimateh b'i:kah, wili:ka b'i:kas.
<Sync time="1953.26"/>
Ma *hasta** no: ne:chkaktok o:nib'i:kaya, o:te:chwi:katinimia n *cura.**
<Sync time="1957.593"/>
*Ticanta:rowah** para mochi:wa se: *fiesta**.
<Sync time="1961.617"/>
*Por eso** n o:tikatkah *ticatequistas** noih[ki].
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1964.907" endTime="1965.956">
<Sync time="1964.907"/>
¿Tiwili?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1965.956" endTime="1982.181">
<Sync time="1965.956"/>
I:tich ma niwili, niwili.
<Sync time="1968.69"/>
Ma:s yeh tih....
<Sync time="1972.727"/>
Tikita tite:chpa..., te:chpatlatiweh. A:xka:n a:kmo tib'i:li:skeh ke:me:n ko:koneh b'altsi:n b'i:kah. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1982.181" endTime="1988.376">
<Sync time="1982.181"/>
¿Katle:yeh ke:meh no:no:n nochi ke:meh tle:n yeh kachi o:mits..., o:mitsyo:lpa:kta:ya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1988.376" endTime="2006.618">
<Sync time="1988.376"/>
Wi:n mal ma kanah *niestudiante** tla: *hasta** n'mati tle:no:n *canto** n ni:k
<Sync time="1993.396"/>
no:no:n ya mitsne:xtilihtokeh tle:no:n *canto**.
<Sync time="1996.948"/>
Kipí: x'sa:lo ich motsontikon. Xke:wa.
<Sync time="1999.945"/>
Sa:te:pan ya mitsili:skeh xb'i:ka pos ya kipí: tib'i:kas. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2006.618" endTime="2009.414">
<Sync time="2006.618"/>
¿Ax no: namiakeh no: o:nankatkah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2009.414" endTime="2028.988">
<Sync time="2009.414"/>
Siki yo:mihmikkeh wa:n,
<Sync time="2011.913"/>
Siki ok kateh ok katki Margarita wa:n tikita Raquel, ah.
<Sync time="2015.589"/>
Yo:polih ka:n ok neh Tomi:nkah.
<Comment desc="Es del nombre Dominga"/>

<Sync time="2018.989"/>
Yeh a:mo wili n b'i:ka i:wa:n oksé: siwa:tl katka no: ohkón a:mo wili n b'i:ka. Tle: tiwilih ye:n o:tiya:yah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2028.988" endTime="2036.754">
<Sync time="2028.988"/>
¿Wa:n nika:n ka:n wa:lahtok n a:tli max, 
<Sync time="2031.901"/>
max ke:man a:kin ompa o:tlakoyokkalak *cristiano**?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2036.754" endTime="2062.858">
<Sync time="2036.754"/>
Ma no:, no:, no: tikalakis. Neh se: *viaje** nin..., ni..., nin..., niyahtok ohkó:n.
<Sync time="2043.804"/>
Ompa wa:lkichki:stok wehxo:lo:tl.
<Sync time="2048.311"/>
San nimoyo:lwia a:mo nia:tli:s ma ompakah wehxo:lo:tl. 
<Sync time="2051.556"/>
Ihkí:n i:tich n *tubo.** Ahá. N ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2062.858" endTime="2067.094">
<Sync time="2062.858"/>
¿Tla: ohkó:n, a:mo ke:man ompa o:tikoni:k a:tl?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2067.094" endTime="2070.826">
<Sync time="2067.094"/>
A:mo, o:nimomohteh.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2070.826" endTime="2072.787">
<Sync time="2070.826"/>
¿Xnochipa n i:k ompa o:tipanowa:ya?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2072.787" endTime="2091.427">
<Sync time="2072.787"/>
Wa:n nochipa nompa o:niya:ya.
<Sync time="2075.26"/>
Ompa o:kipo..., ki..., ompa o:ka:ntoyah tla:li i:ka *empeñado siempre** ompa nioh. O:tia:yah.
<Sync time="2083.362"/>
I:ka tlahko Rocete
<Comment desc="El significado de Rocete no está claro."/>
 *como** [om]pa kipiah intla:l.
<Sync time="2087.486"/>
Ma *siempre** ompa o:niya:ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2091.427" endTime="2097.97">
<Sync time="2091.427"/>
Ah. ¿Tle:no:n oksiki o:tikilna:mikia xine:chilwi.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2097.97" endTime="2106.727">
<Sync time="2097.97"/>
Pos tle:no:n nikehto:s keh nikehto:s tle:no:n okachi ok poliwi ya b'ali timono:no:tskeh.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2106.727" endTime="2115.587">
<Sync time="2106.727"/>
A:xa:n ya tiwa:lchika:wtiwi:ts kachi yi tikpia xiwitl.
<Sync time="2110.869"/>
¿Tle:no:n o:tikwa:litaya
<Comment desc="No se cambia kw a b' por la división morfológia: o:-ti-k-wa:l-ita-ya"/>
 tiwa:lpano:tiwi:tseh?
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="2115.587" endTime="2119.575">
<Sync time="2115.587"/>
<Who nb="1"/>
N'niki nikakis.
<Who nb="2"/>
Tle:no:n ma xa: san nimi:xtlawi:tikis
<Comment desc="Nótese la construcción de i:x-tla-wi:teki"/>
 san.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2119.575" endTime="2131.623">
<Sync time="2119.575"/>
Tle:n ni..., nika:ntiki:sa titl no:no:n [...]
<Sync time="2123.876"/>
Tinintokeh yeh sa: tinihnib'iltikeh. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2131.623" endTime="2135.312">
<Sync time="2131.623"/>
A:mo ke:man o:tiki:s tite:ma:tla:ni i:k wehka.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2135.312" endTime="2150.625">
<Sync time="2135.312"/>
¿Ma tle:no:n n'chi:wati:h?
<Sync time="2137.297"/>
Hmm, wa:n tle:n kimahmateh xa: yoweh man .... Neh a:mo ke:man ka:n o:niki:s.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2150.625" endTime="2160.929">
<Sync time="2150.625"/>
Wa:n tle:n ni:ni:n ne: yakin no: o:nipe:h nikita.
<Sync time="2155.483"/>
¿Wa:ltlapano:ltihtiwi:tseh i:ka totahtsi:n. ¿Ke:nihki mochi:wa no:no:n?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2160.929" endTime="2167.06">
<Sync time="2160.929"/>
Eh, no:n oksipa a:mo n'mati. A:mo n'mati.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2167.06" endTime="2170.717">
<Sync time="2167.06"/>
¿Nikita siki tlasiliah
<Comment desc="Reciben un santo en su casa"/>
 ke:n ihki n kichi:wah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2170.717" endTime="2227.772">
<Sync time="2170.717"/>
A, po
<Comment desc="Significa pero, A: pero no:n no: ..."/>
 no:n no: kipiah *comunión** wili:ka ohkó:n. 
<Sync time="2173.594"/>
Pero pos keh kite:mowah Dios pos,
<Sync time="2177.006"/>
tla: kilna:miki pos yo:tlasileh *porque** i....
<Sync time="2182.598"/>
Ohkó:n *costumbre** pos, kilna:mikih Dios wa:n tle:n a:mo ....
<Sync time="2186.958"/>
Neh [o:]nikitak se: siwa:tl.
<Sync time="2189.018"/>
A nioh ma ma:s kinikeh ma timi:xihb'ilo:ka:n yeh,
<Sync time="2193.822"/>
a:mo, a:mo wili san, san ma:sowa
<Comment desc="Esto es, como no sabe persignarse, la mujer simplemente extiende la mano, ma:sowa"/>
 san ihkí:n.
<Sync time="2198.751"/>
Wilis no:no:n kipolowa *comunión** a:mo ke:man ki....
<Sync time="2203.291"/>
No:no:n tla: tikpias *comunión** .... Tehwa:n o:timochi:hkeh, o:t'chi:wkeh *comunión**
<Sync time="2207.868"/>
o:kipiaya i:kne:wa:n *cura**, neh, 
<Sync time="2211.645"/>
ohkó:n ye:n te:chmachtiah.
<Sync time="2214.833"/>
Oksipa no: o:timochi:hkeh no: *timadrinas** oksipa ya tehwa:n [o:]tikinchi:wila:yah n ichpokameh.
<Sync time="2220.889"/>
No: o:tikintlaokola:ya inkich[k]e:n n o:katka *como** nochi tokichke:n.
<Sync time="2225.217"/>
Pos oksipa ya tehwa:n titlamachtiah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="2227.772" endTime="2232.174">
<Sync time="2227.772"/>
<Who nb="1"/>
Tla: ohkó:n teh o:tite:ma:ki:xta:ya i:ka no:n ilwitl.
<Who nb="2"/>
Ahá. *Por eso** ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2232.174" endTime="2256.837">
<Sync time="2232.174"/>
Yi kitah tehwa:n i t'chi:wah.
<Sync time="2234.076"/>
Tos oksipa kehtowah namehwa:n ka:n oksipa ya *nanmadrinas** [ma] mochi:waka:n.
<Sync time="2238.574"/>
Ma:s nanko:koneh ya, yi tiwe:ihtsi:n.
<Sync time="2241.804"/>
Tos oksipa x'machti mo..., moichpokaikni:h.
<Sync time="2245.261"/>
Ahá. Pe:wah no: yi tlatsili:ntikah tikehtowah a:xka:n, a:xka:n ya pe:was n *doctrina**.
<Sync time="2251.137"/>
Ahá. Ohkó:n, no:no:n ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2256.837" endTime="2260.097">
<Sync time="2256.837"/>
¿Wa:n tle:no:n kachi kimine:xtiliah n teo:pan ohkó:n pe:wah yoweh?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2260.097" endTime="2313.366">
<Sync time="2260.097"/>
*Pues** teo:tlahto:l, ma mi:xehb'ilo:ka:n
<Comment desc="Que se persignen"/>
 pos ohkó:n wa:n,
<Sync time="2267.181"/>
wa:n no:n tle:n tikita kineh..., n tle:n a:kmo kinekih para ni:ni:m.
<Sync time="2272.513"/>
Tehwa:n o:tikitakeh se: *tocomadre** a:mo o:kipa:ktih ki:meh ni:ni:n.
<Sync time="2278.211"/>
Tikita tlayekohtok *mayordomía** ma yeh.
<Sync time="2280.798"/>
Ma yeh tla: kita *santo** san ihkí:n.
<Sync time="2285.083"/>
Sa a:mo, a:mo kitas.
<Sync time="2287.538"/>
Ahá. Wa:n tos yeh nikilí:,
<Sync time="2290.344"/>
"*Tocomadre**, ¿mal ke:n yeh mitsmohtí: i:n n i:ne:ska:yo?"
<Sync time="2294.698"/>
Kehtowa, "Ne:n, n i:ne:ska:yo katki ilb'i:kak.
<Sync time="2297.674"/>
N tle:n nika:n no:n a:mo *por fuerza** tla: *hasta** ka:mpa tit..., tikpo:wtos moxa:yak time:xihb'elohtos".
<Sync time="2304.056"/>
Nikilwí:, "Ma n ohko:no:n".
<Sync time="2306.2"/>
Mm, milá:k oksé: *cuenta** t'mati. Ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2313.366" endTime="2320.901">
<Sync time="2313.366"/>
Wa:n tla: ohko:no:no:n tle:n kisiliah n totahtsi:n tikita tikcha:mpixtos se: xiwitl. ¿Ke:nihki mochi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2320.901" endTime="2342.458">
<Sync time="2320.901"/>
Pos a:xa:n no:n ye:n xkehto keh ....
<Sync time="2322.875"/>
Ye:no:no:n *por eso** n tla: kilna:mikeh tikita n a:xka:n a:kmo kinekih *mayordomohtiskeh** yeh tikita.
<Sync time="2331.563"/>
N tla: i:kone:h mach *hasta** tlawiyo:ntok n tlatsotsontokeh wa:n
<Sync time="2335.922"/>
n tla: no:no:n tikit[a]..., keh ok kinekih, a:kmo kinekih.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2342.458" endTime="2348.32">
<Sync time="2342.458"/>
¿Wa:n teh ke:n tikita [a]x b'altsi:n o:mowa:lchi:wta:ya okachi ya achtoh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2348.32" endTime="2374.049">
<Sync time="2348.32"/>
B'altsi:n.
<Sync time="2349.743"/>
Ah, b'altsi:n wa:lah..., no: o:wa:lahtí:....
<Comment desc="Hubiera dicho, probablemente, o:wa:lahta:ya"/>

<Sync time="2353.165"/>
Tle:no:n [ma] tikihto:ka:n ya ihki *tlaporowehtitik** sa: katkitl.
<Comment desc="Es un error de pronunciación. Hubiera dicho simplemente katki. Sa: katki significa 'nada más está'"/>

<Sync time="2358.496"/>
Xa: wili:ka n tle:n tlana:nkiliah wili:ka no: sa: ihki.
<Sync time="2364.006"/>
Ma:s sa: tlahtlahmahtsi:n
<Comment desc="De tlahmah, motlakwal sa: tlahtlahmah 'tu comida es muy poca'"/>
 xa: ohkó:n wa:..., wa:lahtok. No:ihki tikita a:xa:n a:kmo kinekih.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="2374.049" endTime="2376.54">
<Sync time="2374.049"/>
<Who nb="1"/>
a:kmo nochi kinikeh kichi:waskeh.
<Who nb="2"/>
Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2376.54" endTime="2394.862">
<Sync time="2376.54"/>
A:mo kinekih tli..., ke:meh se: siwa:tl n kehtohtokeh
<Sync time="2381.438"/>
O:tlahtlanawatih pero ma:s ohkó:n, ma:s o:tlanawatih pero,
<Sync time="2386.177"/>
n a:kin o:kisilih kipí: sa: ihki.
<Sync time="2389.283"/>
yo:kite:b'i:lihkeh. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2394.862" endTime="2404.013">
<Sync time="2394.862"/>
Wa:n no:n ohkó:n mochi:wa tle:no:n, tle:no:n kachi kichi:wah, tle:no:n kite:wa:ntiah max kintla:liah yo:lpa:kineh
<Comment desc="max es 'a poco' o 'acaso' y yo:lpa:kineh aquí refiere probablemente a los bailarines de danzas religiosas."/>
¿Ke:nihki?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2404.013" endTime="2421.494">
<Sync time="2404.013"/>
N tle:n kipí: yo:lpa:kineh pos wili:ka ohkó:n.
<Sync time="2406.969"/>
Wa:n tle:n a:mo tos yeh, yeh kimatitl.
<Comment desc="Es la segunda vez que agrega un -tl donde aparentemente no debe estar: katkitl (a 39:18) y ahora kimatitl en lugar de kimati"/>

<Sync time="2409.878"/>
Kitstok tle:no:n wa:lah[tok], tle:no:n kichi:was. 
<Sync time="2412.478"/>
N tle:n i:..., i:tlapowalyo kipí: n tle:n kimpa:ktí: kitla:liah n pa:kinih. Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2421.494" endTime="2427.69">
<Sync time="2421.494"/>
¿Wa:n tle:n no:n kimpí: no:n yo:lpa:kineh, ke:meh tle:n yehwa:tl totahtsi:n, tona:ntsi:n, tle:n yeh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2427.69" endTime="2451.603">
<Sync time="2427.69"/>
Xa:mo ye:n ne:ni:n, n agosto tona:ntsi:n. 
<Sync time="2432.941"/>
Agosto wa:n wa:lahtok *sacramento.**
<Sync time="2436.123"/>
Wa:n i:wa:n panowa *corazón** de Jesús wa:n *señor** San Antonio.
<Sync time="2441.024"/>
Yehwa yi ye:n kipiah. Ahá.
<Sync time="2445.08"/>
A:xka:n, ah, wa:n tikita *virgen** de Guadalupe no:ihki no: kimpí:.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="2451.603" endTime="2456.902">
<Sync time="2451.603"/>
<Who nb="1"/>
¿Tla: ohkó:n *santohtsitsi:n** a:mo nochi ki..., kitla:liah?
<Who nb="2"/>
A:mo *parejo*.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2456.902" endTime="2471.308">
<Sync time="2456.902"/>
A:mo, ke:meh tikita ne:ni:n motla:liah *apóstoles**.
<Sync time="2460.0"/>
N *semana santa** no:ihki no: kipí:. Ahá.
<Sync time="2464.86"/>
Kipí:, kilia n a:mo, pos kichi:wiliah i:misahtsi:n tio:pani.
<Comment desc="Es equivalente a tio:panihtik. Nótese que en Balsas el mismo uso de -i para ihtik existe: kahli 'casa' pero kali 'en la casa' = kalihtik"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2471.308" endTime="2476.166">
<Sync time="2471.308"/>
Wa:n no:n tle:n tikilwihtok kachi we:i.titok *como** o:pa n panó:.
<Comment desc="Característica de Tepetzintla ia > í: y owa > ó:. Así kipia > kipí: y panowa > panó:"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2476.166" endTime="2541.076">
<Sync time="2476.166"/>
Wi:n tla: ihki, sa: ihki ma yeh n ohkó:n *tocostumbre** ohkó:n wa:lahtok.
<Sync time="2481.437"/>
Ni: nochi ohkó:n se: kihyo:wí:, kipí: sa: ihki t'matok ni:k ohko:no:n.
<Sync time="2486.985"/>
Titlakamatsab'tok man tehwa:n o:te:chchi:waya se: we:weh te:ch..., te:chpihpi:na:wtí:.
<Sync time="2493.476"/>
Pos milá:k o:ti'tlahtlankeh t'nikih, t'nikih wili:ka ma mochi:wa para ma mokamatsab'.
<Sync time="2500.095"/>
*Burrohtik** n te:chpe:waltí: tsahtsitok kehtó:.
<Sync time="2505.147"/>
[A:]mo tipi:na:wineh wa:n yeh max keh, nn, ke:man *o:mayordo:mohtik** a:kin o:te:chi:xahwaya.
<Sync time="2511.944"/>
O:..., o:komakayah, o:kil..., kite:ilwia
<Comment desc="No está claro si o:kil..., es incompleto o si debe ser o:kilkite:lwia. O bien si ilwia termina ilwih, o ilwí:"/>
 kil tla:mo o:kinik.:
<Sync time="2515.57"/>
Ah, ni:k *burro** ihb'a:k o:kahsito kehtowah.
<Sync time="2518.812"/>
"No: ke:n om..., ompa te:wa:n powi n *campo santo**.
<Sync time="2522.684"/>
Ihb'a:k san a:mo kiniki 'te:b'i:li:s, kilia ihb'a:k o:kahsito kil ompa ahkitswitstok, oksipa yeh ya mi:k.
<Sync time="2529.13"/>
No:n *mocastiga:rowah** tle:n ohko:no:n.
<Sync time="2532.413"/>
Ahá. *Mocastiga:rowah.** Ohkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2541.076" endTime="2544.575">
<Sync time="2541.076"/>
B'altsi:n nikaki motlahto:l yo:tine:chno:no:ts.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2544.575" endTime="2550.567">
<Sync time="2544.575"/>
*Por eso** n name:chilihtok, ma nib'e noxih nikita ne: nikahahsis.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2550.567" endTime="2553.044">
<Sync time="2550.567"/>
Ke:mah tlasohka:mate.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2553.044" endTime="2559.841">
<Sync time="2553.044"/>
Ah, te:..., te:chtlapohpolwi:ka:n a:mo tle:no:n nika:n *o:titlahtole:rohtikeh**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="2559.841" endTime="2568.823">
<Sync time="2559.841"/>
Nehwa:tl noto:ka: niMaría Concepción Robles Fernández. Nocha:n nika:n municipio Tepetzintla. ¿Tehwa:tl tle:n moto:ka:?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="2568.823" endTime="2581.842">
<Sync time="2568.823"/>
Ma tikita nimitsilwihtok. Pascuala Téllez Allende. ¿Wa:n teh?
<Sync time="2581.762"/>

</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
