O:niwa:lah nikniki nimitstlahto:la:nas oksiki tle:n nikilna:miki nehwa:tl. Ya wehka:w n o:tikatka ke:nihki no: o:ninki:xmatkeh n tima:skal. Ke:nihki n o:nankichihchi:wkeh max san a:kin ya wili n kichihchi:wa. Nikniki xne:chno:no:tsa wa:n tle:n i:k o:ninkimatiah kachi pahtli. N a:kin wili kalaki *o** simi ompa no:n nimopa:kah, nimochipa:wah n'niki xne:chno:no:tsa. Ah pos, no:no:n tima:skal simi b'ali pahtli, n. N tehwa:n no:, n o:titlayo:li:tihkeh. A:mo ka:n o:tiyahkeh i:na:k *doctor**, nió:n ka:ni:n san ompa tocha:n ti..., titlayo:li:tiah. Tla: yo:t..., yo:tib'altiakeh ya b'ali tos niman kitla:liah n tima:skal. Tla: katki n tima:skal niman kitla:liah, niman te:chtimah wa:n niman ompa kipa:kah n kone:tl. Wa:n no:no:n s..., nochi wile san a:kin ya wili kichihchi:wa *como** a:mo, a:mo i:ka, i:ka *cemento** san sokitl n kipahpa:tlah wa:n i:k kipipichowah n titli ka:n tlahtlapohtok. Nochi titli kini:nipanowah, tla:tlahko [o]hkó:n se: ne:pa, oksé: nika:n. Wa:n tla: yo:..., yo:kahkob'keh nochi, a: n i:, n i:i:xte:mpan nochi. Tos yi kika:wiliah ka:mpa ya:ski n tixkal. Ka:ni:n tikyakati:skeh n b'owitl nochi kika:wiliah n tos n pani ya kipantsab'ah nochi i:ka b'owitl. Wa:n tla: katki n *tablas, tablas** wa:n tla:mo katki nochi b'omimil. Wa:n keh kitsahtsab'ah nochi i:ka sokitl, wa:n pani ya ye:n tle:n wa:ki n tla:li kite:miliah. B'ali moka:wa san ohko:no:n o:kichihchi:wayah. Tima:skal simi ompa no: n o:tipahtiah, ompa n, Tla: yo:tib'altiakeh yo:..., yo:t'pixkeh n tokone:h nompa ki..., te:chpa:ktokeh, te:..., kitla:liah n tima:skal te:chtimah. Wa:n tla: yo:te:chtlahtlatihkeh te:chpahpa:kah i:ka n omikilitl . I:ka n omikilitl i:ka n i:nalwayo pos no: ohko:no:n a:mo ke:man tiposa:wis. B'ali timoka:was wa:n tikoni:s. Poso:ni n i:nalwayo wa:n tikoni:s yeh no:no:n. No: o:kichi:wayah b'ali pahtli, wa:n milá:k pahtli a:mo ke:man tle:n, *mitspasa:ro:s** b'ali n ohko:no:n tinimeh. Pos no:no:n tima:skal simi ompa n o:tipahtiah. *Como** ayamo o:katka pahtli tle:no:n i:k te:chpahti:skeh pos ompa. A:mo o:katka *baño** nió:n tle:no:n so..., pos ompa n timopa:kah. Tla: yo:timotinkeh timopa:kah. Kone:tl ompa n kipa:ktokeh. I:ka n omikilitl nochi ye:n i:k kimpa:kah n ko:koneh n to..., *toparteras** n to..., tosehwa:n. Tote:sehwa:n pos ohko:no:n nochi ye:n i:k te..., ot..., o:tipahtiah n achtoh. Wa:n a:xka:n a:mo, a:xa:n t'mateh n tla: ohkó:n se:b'altia te:cha:nte:wtiki:sah i:ma:k tlapahta:ni yompa nochi n te:ch..., te:chpahtihtokeh no: b'altsi:n. B'altsi:n nikaki wa:n b'altsi:n nikita, no:no:n tima:skal simi, simi toto:nki. Ihsiwka te:chpahtia. Neh o:nikitak ye:n no..., nochpokakone:h no: o:nikpix. A:mo, a:mo o:wilia no: n o:pahtiah n i:xi:k simi o:..., o:xi:kpala:nia. O:ehkok to:nal yo:nikilwih ni..., n i:ta:tah. Pos tle:no:n t'chi:wili:skeh n tokone:h a:mo, a:mo wili m b'altia nochipa n xi:ka:yo:ki:stok. Ya te:chilwia n i:sehtsi:n kihtó: xiktimaka:n. Toto:nias n i:xi:k, i:xtliwa:kis ninkitaskeh. Xiktsi:nti n tima:skal wa:n xiktimaka:n n kone:tl. Pon ka:n o:nikatka pos a:mo, a:mo keh o:kipiayah tima:skal b'altsi:n. Wa:n te:tah pos molweh n kitlasohtla n i:chpokah. Tle:n o:kichi:h, o:kite:moh m b'owitl o:yahki i:wa:n n i:kni:h. [O:]kite:moh ma:tlawahkal pa sa: ihsiwka n o:tikchihchi:wkeh pos, san yeh no:no:n kilwihtokeh to:to:rohtima:skal no: n o:t'chihchi:wtiwitskeh a:mo [o:]tikmatiah, a:mo o:tiki:xmatiah ke:nihki, se:kichihchi:was pos, timotlamihtokeh tiyanb'ikeh tite:tahmeh. O:tikchihchi:wkeh wa:n, no: o:kitlake:ntihtiwitskeh o:..., o:kitsi:ntihtiwits n tima:skal *o**, i:nohmah n tlahmatok o:kichihchi:h n tixkal ma:s a:mo ihki. O:nikitak no:n to:nal milá:k o:..., o:mote:mat *[has]ta** tsi:tsib'i:nih, kitsi:ntí: kika:kalakí: n a:tli n. Wa:n ompa ya b'ali yo:tlanki ya kihtowa a:xa:n x'kalaki n kone:tl wa:n xiktima. Nompa kihtowa n i:sehtsi:n, kihtowa xik..., xikxi:kpi:tsa san tlahmahtsi:n a:mo yeh tikihtiikwxiti:s. *Como** molweh n kone:tl, ayamo chika:wak kineki. Tos i:ka nikmati milá:k, milá:k b'ali o:..., o:nikalakihka ye:xpa n o:niktin. Wa:n milá:k sa: o:b'altiak no:no:n ohkó:n o:mokokohtó: nokone:h. Yo:kichi:h kaxto:l to:nal wa:n a:mo wili m b'altia, kisinchi:wa n i:xa:yo:ki:stikah i:xi:kkone:h. *Hasta** o:kihtohkeh ma t'timaka:n tos milá:k yo:..., yo:b'altiatiki:s. O:kichi:h na:wi to:nal, yo:i:xtliwa:ktiki:s, a:kmo ohkó:n ke:n o:katka i:xa:yo:ki:sa. Pos neh nikihtó: xa: milá:k b'ali. *Con como** a:mo tikmateh kachi ke:nihki no: t'chih..., no:n tikchihchi:waskeh. Pos sa: ihsiwka o:tte:mohtah koxta:ltsitsi:n, a:ya:sol tle:n sa: pitsotik, *naylo**. I:k o:t'tlahtlake:ntihkeh b'ali. Ke:wa n tlatoto:nka:yo:tl wili:ka ki..., kichi:wa. Para ihsiwka se:..., se:b'altias pos, a:xa:n yo:nikitak i:tich n tima:skal, pero neh 'niki n'matis ke:nihki no:, no: o:nanb'altiayah kachi ya wehka:h wa:n ke:nihki n o:ninkichihchi:wayah. A:xa:n neh ma:s nikpí: a:kmo n ke:me:n achtoh n ok o:tchihchi:wkeh sa: ihsiwka. Pos ohko:no:n no:no:n, no:ihki n te:mohteh tla: a:mo o:kiye:kpipichohkeh *o** a:mo o:kito:kkeh wehkatlan. Me:xkopa. Pos n tehwa:n ohko:no:n *o:te:chpasa:roh*. O:mi:xkop i:n, o:mi:xkop i:n tipa:meh sansipa n o:pankalak n tikilwiah b'opichtl. Pos ihb'a:k n o:timomohtihkeh wa:n b'ali ayamo o:tikalakeh n tima:skal ok tlatlatok, ya i:yo:ka. A:xa:n tla: o:tikalakineh wa:n ohko:no:n o:mochi:wani ompa o:timihmikiah nochi. Pos ihb'a:k n o:kipolohtahkeh, kehtowah *mejor** a:kmo ma yeto titli. *A ver** keh ohko:no:n san ompa timikis a:mo b'ali *mejor** to:to:roh t'chihchi:waskeh yehwa:tl. A:mo kiwi:ka wehwei b'owitl, a:mo kiwi:ka titli, i:yo:ka san *puro** a:ya:meh *puro,** *naylo** ti'tla:lili:skeh n pani, tlatlampa a:ya:meh wa:n pani *naylo,** ki..., para a:mo kalakis n a:tli. Pos a:xa:n ya n'nimilia milawa:k b'ali. Pos tehwa:n ya ohko:no:n o:timochi:wkeh o:..., o:pankalak i:n .... *Bueno** o:mi:xkop n tipa:ntli wa:n sansipa i:ka nochi, i:picho n o:pankalak ya b'ali ka:ni:n timotimas. O:timomohtihkeh pos ihb'a:k no:no:n ohko:no:n no: o:t'polohtahkeh a:xka:n sa: nochi yo:kipolohkeh. a:kmo titli, sa: nochi yeh no:no:n to:to:roh kipiah n tokne:wa:n wa:n .... Tla: a:kin kipia tomi:n kahxilia *centavo** kikowah *blok** pos i..., *blok** n kichi:wah n tipa:ntl b'altsi:n kipipichowah [ki]te:mowah *albañil**. Yeh no:no:n kichihchi:wah no:n milá:k no: b'ali a:mo ke:n mochi:wa wa:n pani *kicola:rowah** pos, pos b'ali. Pero *como** n a:mo ohko:no:n o:katka ya wehka:h. San kichihchi:wah n san kisa:sa:lowah n titli san nochi i:ka sokitl wa:n tla: yo:wa:ki nochi pe:wa n papayaka sa: i:yo:ka n titli moka:wa. Pos b'ali mi:xkopah. Pos o:te:chmohmohtih a:xka:n yi tikitah a:kmo ohko:no:n tikpiah. Pos neh nikihtó: okachi b'ali n a:xka:n n, o:katka simi n te:mohtih. N'mati miak wili:ka o:pohpoliwiah siki ompa kimpichia no:n tima:skal Pos siki pankalaki. *Por eso** pos a:xa:n kachi, kachi, b'ali n tle:n yo:..., yo:mone:xteh. Tla: witsi a:kmo miak, a:mo simi te:mohteh. Te:chpichi:s, te:chkoko:s a:xa:n neh nikita. Simi b'ali a:kmo, a:kmo te:kokoh n tla: o:witski. Pos *como** n kitla:liah n b'owitl san pihpitsa:wak wa:n mo..., momachi:lia n tla: yo:pe:w pala:ni n i:tsi:ntlan monakasi:kte:ka pos, niman kipatiliah pos oksipa b'ali moka:wa. Tle:no:n te:chpichi:s san *puro** tilmahtl n kipia pos no:no:n a:mo tle:n kichi:wa b'ali. Pero no:ihki i:ka *cuidado** tiktla:li:s, a:mo *tanto** tikniltili:nili:s m b'owitl san tlahmah. Sawilyeh ke:n i:k toto:nixta:s *porque** n tla:, tikniltili:nilí: m b'owitl ihsiwka tikniki ma tlatla pos no:ihki tlatla a:mo b'ali. Ke:mah n a:xa:n kachi b'ali ke:n yo:mone:xtih a:kmo oweh se:kipatlatiwitsi *o**, se:kichihchi:wtiwitsi ihsiwka a:xa:n ma:s nehwa:tl no: nimoyahyakowa. No: yo:tiktla:lihkeh. N i:cha:n tla:katl pos yo:nikitak ke:nihki mochihchi:wa oksipa pos, kokolis te:ch..., te:chchi:wa pos ki...., yo:tik..., [ti]tlanimiliah ya tikchihchi:wah no:n tima:skal yo:nikitak ni:k simi b'ali pahtli.` Pos n o:katka a:mo ka:ni:n katki ka:ni:n se:mopahti:s para tikpiah n tokone:h tib'altiah. *A fuerza** i:tich n tima:skal. *A fuerza** ompa mitspa:ktoskeh. Kichi:wa na:wi to:nal mo:stlah n te:chpa:ktokeh.. Pos no:no:n simi, simi ohko:no:n o:katka n tehwa:n, pero a:xka:n a:kmo ohko:no:n pero .... Ma:s ohkó:n nikita yoweh b'altiati:weh i:na:k *doctor** pero *a fuerza** n tla: yo:mokop kipí: tiktimas wa:n tla: a:mo tiktima neh, ye:n ohkó:n kahsi n posa:walistl. Pos kipí: tiktim..., tiktintos i:tich n tima:skal n ohkó:n a:mo tle:n mochi:wa. Ke:mah pos simi b'ali ni:ni:n tima:skal tiki:xmateh n tehwa:n tima:se:walmeh. Ma:s koyo:meh siki o:k ki..., kite:mowah kitlahtlaneh. Motimah pos kimachi:liah b'ali te:chyama:ní: i:tich n toomiyowa:n. Pos b'altsi:n tiki:xmateh ni:ni:n ompa se:mopa:ka. Pos ohko:no:n tikpiah n tokone:h no:no:n simi sisikkokolistl nochi wa:lsese:ya n, wa:lsise:ya n toomiyo, nochi wa:lsise:ya n totlalwayo *como** tlami n toeso a:kmo tikpiah b'ali. Pos tle:no:n te:chyo:lchika:was. Wa:lsise:ya nochi n totlalwayo toomiyo. Pos *como** se:motima ye:n no:n to..., toto:nixtok n to..., toomiyowa:n totlalwayowa:n. Nihn..., kinihnimi:tihtok n istli ki .... Te:chtoto:naltia n tima:skal pos b'ali timoka:wah. Wa:n tla: a:mo timotimah pos tisise:ka:miktokeh pos, toeso no: *igual** a:mo wili nihnimi wa:n a:xa:n tla: a:mo titlakwa a:mo timaya:na. Tle:no:n mochi:wtos toeso pos a:mo tite:we:liah tisikmiktokeh pos ye:n ohko:no:n tikokolisb'ih. Pos ke:mah milá:k pos b'altsi:n tle:n ya wehka:h. *Anti:guahmeh** n o:te:chwa:lne:xtila:yah, pos a:xa:n ya nikaki pos tlasohka:mateh.