Te:tlaki:ltih ichpo:chtl. [O:]niwa:lah [o:]nimitsitako. Teh..., te:tlaki:ltih xi..., ximose:wi. Tlasohka:mate. O:niwa:lah nikniki [xi]ne:chno:no:tsa, ke:nihki kehtowah ti..., titlab'a:tili:ní: ke:nihki, ne:n, mochi:wa no:no:n wa:n ¿tle:n oksiki n tikchi:wa n tehwa:tl? Pos, pos x'tla:li tle:n ke:meh mob'a:tlapowah, kinkokowa intsontikon, yakaiski:sah, pos, tik..., *bueno, depende** ke:nihki tle:no:n ye:n kinkokowa pos tikinb'a:tili:ni:s, tikimachi:li:s. Tikin..., tla: siki keh ko:koneh b'a:pankalakih tikinb'a:panki:xti:s. Keh tle:n chihchika:wakeh mob'a:tlapowah, tlahahkob'i tle:n chiká:k tikiteh. Pos ti..., *ahora sí** tikinb'a:..., tikinb'a:tili:ni:s tla: tikmachi:li:s *hasta** mob'a:tlapowah. Oi:..., kiko..., *ahora sí** keh mihtitla:liah, tikimihtitila:nas Wa:n tikin..., *ahora sí** yeh no:no:n tik..., tla:mo tla: mokokowah tla: tikimpahti:s *ahora sí** tla: mitsilwi:s..., mitsilwiah. Tikin..., tikimi:mila:was, tikin..., keh *ahora sí** tikin..., tle:n ke:meh imahkol tikimoli:nili:s tiki..., tikimachi:li:s ka:ni:no:n kikokó:. Pos yeh no:no:n, no:no:n ohkó:n tle:n ohkó:n mokokowah. Yeh wa:n keh ko:koneh tla: moxwitiah tikin..., pos *sí**, tikim..., tikimpahti:s, tikin..., tle:n moxwitiah ki..., kim..., kimpoxitlah kintsitsilowah. Kin..., tla:mo, tla:mo mihtikopah pos kintsi:mpahmakah. Kim..., siki kintsi:mpahmakah i:ka, neh, ipaso:tl siki i:ka, neh, *ahora sí** i:ka *manteca*. Wa:n se:, neh. *Mero** o:mochi:wka se: note:lpokaw ohkó:n o:mochi:h. O:kih..., *ahora sí** o:kahsik kokolistl, s..., ohkó:n. Pos o:ki:ska, neh, *ahora sí** ne: i:me:xi:kale:rah ke:n kilwiah. Pos ohkó:n pos o:..., o:tikpantsoni:kpilohkeh. O:'tsitsilohkeh wa:n o:tik..., n o:tikte:mohkeh n xo:me:tl n i:yakasilika. Wa:n yehwa:tl i:k o:tikpankalakilihkeh ne:ne:n i:..., *ahora sí** ne:ni:n i:..., n i:kale:rah. Wa:n o:t'tlalpilihkeh i:ka ne:ni:n, i:ka ne:ni:n n *cebo** den ichkatl. Wa:n i:ka ne:n sempowalxo:chitl. I:wa:n o:tiknilohkeh o:t'toto:nihkeh n *cebo** wa:n o:tiknilohkeh no:no:n, simpowalxo:chitl i:wa:n o:tiknilohkeh wa:n o:'tlalpilihkeh. I:ka ne:n n ahse:tehxiwitl Tos, ohkó:n o:b'alti:k n kone:tl, *bueno** nokone:h. Ohko:no:n i:k o:m'pahteh. Wa:n pos tle:n mihtikopah pos ohkó:n tikin..., tikintila:nili:s. Nihki s..., *depende** ke:nihki tikintila:nili:s a:mo kachi ma:s san tikinkohkoko:s. Sayeh no:no:n n'mati. Ok siki. ¿Wa:n xke:man yo:n..., tikpahtia oksé: te:kone:h? Pos ke:mah n *a veces** kiwi:kah pos nik..., nikimpahtí: ke:meh x'tla:li ne:n n'mati ke:nihki o:nikimpahta:ya nopilwa:n. Pos tla: yeh kina:miki pos b'ali. Oksiki *que ahora sí*, kehtowa:yah kim..., kinwi:kah i:na:k *doctores** pos a:mo pahti pos a:mo yeh kina:miki. Pos tos siki kateh n ko:koneh neh smo..., keh, keh motsi:mpantlapowah pos, pos ohkó:n xkimpahti tikintili:ni:s, pero yo:li:k tikintili:ni:s. Pos ohkó:n tik..., tikpahti:s se: kone:tl keh, ke:mah pos. ¿Wa:n tle:n oksiki tiwili tikchi:wa? Pos sa yehwa:tl a:mo okachi x'tla:li, kachi oksiki tle:no:n. A:mo sa yeh no:no:n x'tla:li. S..., tla: ti..., *hora sí** tla: mokokowah pos nikimpahtí: tokne:wa:n tle:n ki..., kimateh, pos. Yoweh pos ne:chilwiah pos nikimpahtia, pos tle:n a:mo pos a:mo. ¿Wa:n ke:n o:tipe:h titlapahtia? A:xa:n kachi ya [o:]tichika:w ¿ke:meh ya keh ke:xkich tikimpahtia? Pos wili:ka ya miak nik..., nikimpahtia. ¿Max nowia:n mitsi:xmateh? Pos x'tla:li s..., ne:..., ne:chi:xmateh n tle:n Tlaquimpan, ne:chi:xmateh n tle:n ne:n *a veces** siki Xochitlaxco. Koako, ne:chi:xmateh siki:n, Tenantitlan, san yehwa:n no:nkeh x'tla:li wi:tseh. ¿Wa:n tle:n tocha:nikne:wa:n max no: miak ya kimateh mitse:kawiah? Pos a:mo, uh. Pos tle:n nika:n a:mo, *casi** a:mo a:kin yowi. ¿Wa:n ke:nihki n kachi o:kimatkeh n tle:n wehka incha:n? Pos a:mo n'mati pos, san ihb'a:k nikita san se: siwa:tl no: o:ahsik kehtowa kiniki ohkó:n [ma m']pahte. Pos oso o:m'pahteh. Pos ompa xa: ya mono:no:tsah pos ohkó:n yo:pe:wkeh n ahsih. ¿Keh ke:xkich xiwitl tikwi:ka ohkó:n tiwa:ltlapahtihtiwi:ts? Pos n a:xa:n ya nikpí:, nikpia ke:meh *cuatro años o cinco años*. Ayamo simi wehka:wi. Pos ayamo. Pos keh ma:b'..., ma:b'i:l xiwitl *casi.** Pero okachi *hasta** ya ne:pa de *por sí** neh no: o:nikimpahta:ya nochi nopilwa:n, noxwi:wa:n pos yo:leh pos nochi neh nikimpahtia a:mo ke:man ka:n nikimiwi:ka. Pos ohkó:n. ¿San yehwa:tl no:n tikchi:wa a:mo timokalakí: tikimita tle:n tlaihtiwihtokeh? Pos a:mo, a:mo ne:chpa:ktí: nikimitas. Pos ke:mah, [po]s ne:chili:snikih pero a:mo ne:chpa:ktí: nikimitas ohkó:n ¿Wa:n no:n kachi owehtitok? Pos ke:mah pos oweh nikaki pos tle:n kimateh pos ki.... *Hora sí** nikaki ye nikita oweh kinwi:kah ich *clínica**, pos wa:n neh a:mo, a:mo ne:chpa:ktí: no:no:n nia:s. Pos neh san, san kalihtik i nietok. Pos ohkó:n. ¿Wa:n xke:man a:kin kachi keh moma:k tlanawi *o** tle:n o:ehkok molweh a:kmo kixi:kó:. Pos, x'tla:li ma ehko ke:mah molweh n mokokowa pero b'altia. Ihb'a:k wi:tseh oksé: *mano** pos ki ya b'ali ya kehtowah kimachi:liah ya b'ali, b'altiah. ¿Wa:n tle:n oksiki keh kachi t'kwa:lchi:wtiwi:ts, tichika:wtiwi:ts? Pos a:mo tle:no:n san ohkó:n nietok kalihtik. San ni..., *hora sí** ti..., timotikitiliah. ¿Wa:n motlawi:kal mitska:wa n titlapahtí:? Pos, *casi** a:mo o:kinikia, pero *como** x'tla:li pos ya, ya pos sa: ihki. Sa: ihki sa:, pos sa: ihki ki..., kimisilia. Pos ki..., ne:chka:wa. ¿Wa:n max kitlaxtla:wah tokne:wa:n n ohkó:n tikimpatí:? Pos *casi** x'tla:li siki keh ke:mah kitlaxtla:wah. Siki a:mo. ¿Yehwa:n mitstla:koliah? Pos yehwa:n x'tla:li yehwa:n kimateh nik..., tla: ne:chtla:koli:skeh *o** a:mo. Pos neh a:mo *nikincobra:ró:**. B'altsi:n. Wa:n no:no:n san, san ohkó:n timomachti:s *o** ohkó:n i:k tiyo:lis. Pos a:mo n wa:n a:mo san no: a: x'tla:li a:mo o:nimomachteh, pos xa:mo san ihki hko:n ihki no: o:niwa:lah *porque** neh no:n *hora sí no..., *noabuelitah** o:katka nihki. O:katka, neh, *partera** pos tla:nah ohkó:n o:niki:s pos a:mo n'mati ke:nihki. Pos yohkó:n x'tla:li ye wehka:w ohkó:n ni..., niwili wa:n o:nte:mikia ¿Tla: ohkó:n niknikis nimomachti:s a:mo niwilis? Pos a:mo nikmati xa:mo wili:ka tiwilis. Pos tla: ohkó:n mowa:la:lis pos ke:mah. ¿Wa:n i:tich n ke:xkich xiwitl nikitas keh n ohkó:n niwilis nitlapahti:s? Pos a:mati *porque** neh no: ni.... Pos x'tla:li n o:nipe:h nitlapahtí:, m'pí:s ke:meh sempowal, neh, sempowal wa:n mahtlana:wi xiwitl. Yeh ohkó:n. Wili:ka ya tichika:wak. Ahá. ¿Tla: ohko:no:no:n a:mo san a:kin mi:xe:wí: keh no: kichi:was? Pos a:mo n'mati *porque** neh x'tla:li ihki ohkó:n o:ne:ch.... X'tla:li xa:mo ihki ohkó:n te:chwa:lma:ktiah ke:nihki pos a:mo n'mati. Pos yeh ohkó:n. Pos ohkó:n yo:te:ch..., n..., [yo:te:ch]wa:lka:w toTahtsi:n pos no: ohkó:n tiwiliskeh ke:nihki. Keh a:mo ke:meh san o:nimomachteh *o** ke:nihki pos yo:li:k. Neh ihb'a:k o:nipe:h nikimpahtia nopilwa:n, x'tla:li neh nopilwa:n o:pe:h nikimpahtí:. Tos ya kateh noxwi:wa:n nochi ne:n nikimpahtí: pos *casi** a:mo ke:man ka:n kimiwi:kah. Wa:n tla: ohkó:n tle:n ya wili kokolis tiwil[i], ke:nihki n..., tikpahti:s tla: keh toto:nki *o** tlatlasis tle:n lo:kohtlatlasis. Pos n tle:n x'tla:li ki:neh , neh, mitsahsis keh tlatlasis chika:wak. Pos neh n ohkó:n o:mochi:h note:lpokah pos o:m'pahteh. O:kahsika kiliah mi:mika:tlatlasistl. I:xtlayowa n tlatlasi. Pos neh o:nikpahteh, o:nik...., o:..., *bueno**, o:nitla:tlate:móh. *Primero* o:nikpahteh wa:n kehtowah b'ali tixaxa..., tixaxakach ke:n kilwiah mochi:wí:. i:tsa:la:n titli ke:meh, keh to:pitstik pero yeh [xa]xakachtik. No:no:n *hasta** o:kite:mo:to notlawi:kal wa:n o:t..., tokni:w o:kimikteh o:kixi:pe:h. Wa:n o:kitla:leleh ne:ni:n n i:b'itlaxo ne:n i:kichtlan note:lpokah. Wa:n a:mo, a:mo o:kchi:wilih. Nompa oksipa o:keh..., kehtowah b'ali ne:ni:n kimichin, Entó:s o:tikte:mohkeh n kimichin o:kimikteh wa:n o:kitla:leleh no:ihki. Wa:n o:kiposo:..., [o:nik]poso:nih wa:n o:n'makak ma, ma kib'a n kone:tl. Pero a:mo kichi:wilí: ke:n ya momati tos o:nikih.... *Hasta** o:nik..., pos ohkó:n nitla:tlate:mó: o:nik..., tos yeh ne:ni:n pitsotl ne:ni:n i:..., *casi** i:..., i:..., tle:n keh i:te:nchal. Siki kitsoyo:niah tikita a:mo kixama:niah san ihki ohkó:n, kitla:sah. Wa:n yeh no:no:n o:nikchi:h yeh no:no:n o:nikte:moh o:niko:w. O:katka ya wehka:w pos a:mo o:monamakaya pahtli. Pos yeh no:no:n no:, no: o:niktlahtlan. Wa:n o:nichikoki:s o:nik..., o:n'xihxi:n nochi ni:n .... I:ihtik kipia keh, keh i:k kiliah i:to:tnohyo. Yehwa:tl n o:niki:xtla:lilih note:lpokah nika:n nochi ihkó:n o:nikichxitlak nochi. Wa:n o:niktla:lilih ne:ni:n tilmahtl o:n'toto:nih wa:n o:n'tla:lilih. O:b'altiak o:kika:h. San ye:n no:no:n i:k o:m'pahteh. *Hasta horita** a:kmo, a:kmo ke:mah ok o:kimahsik. ¿Wa:n tla: ohkó:n toto:nia? Pos no: o:katka ya wehka:w pos a:mo, x'tla:li a:mo kachi o:katka pahtle pos neh o:nikimpahta:ya nopilwa:n. Pos tla: toto:niah niktla:lí: ne:ni:n, niktla:lilí: ne:ni:n n a:kichtl niktoto:nia n'tla:lilí: i:k n'xihxitla. Wa:n tla: a:mo ki:sa pos nik..., wa:n n'tla:lilí: se: tilmahtl, nika:pachó: se: ista:k tilmahtl. Nika:pachó: wa:n i:ka niki:xb'a:tla:lilia. Wa:n niktla:lilí: keh nika:n. *Menos** keh nika:n n'tla:li:s. Tla: nika:n n'tla:lilí:, neh, tos momanas n i:á:nimah, sise:yas. Pos neh o:n'tla:lila:ya keh nika:n ich n i:pox. Tsokotsi:n kiki:xtiliah. Tos tla:mo pos niktlalpilí:. I:ka, neh, i:ka iswatomatl o:niktlalpila:ya. Pos ohkó:n pos kiki:xtilia n toto:nki tla: san ye:hkokolistl pos n tle:n a:mo. Pos *hora sís**, ya. Siki tokne:wa:n pos tla:tlamantl te:chahailiah pos ya tik..., *hora sí** tikte:moliah. Tle:n a:mo kina:miki pos ya 'tlate:moliah pos ki.... Ya tikb'altiliah i:ka kopal, i:ka *cera**, i:ka *pollo* timoki:xti:ti:weh. No:no:n b'altia n kone:tl, *o** ma:s chiká:k *cristiano**, ohkó:n. Tla: ohkó:n tla: a:mo kina:miki tle:no:n timoyekowah pos ohkó:n ye tikchi:wah no:no:n. San ohkó:n tehwa:n i:k timopahta:yah ya wehka:w. Pos n a:xa:n ya *hora sí** ya kateh tlapahta:nih pos niman ya tia:s i:na:k tlapahta:ni. Yi mits..., yi mitsmakas pahtle tle:no:n no:n mitsna:mikis pero n achtoh a:mo ohkó:n. Neh o:nitlayo:li:tih ayamo ohkó:n. X'tla:li a:mo ke:man kachi o:nikiwí:k ich *clínica.** Ohkó:n ihb'a:k mokokowah san ohkó:n o:nikimpahpahta:ya nopilwa:n. ¿Wa:n tla: o:kahsik kamapala:ntl ke:nihki nikpahti:s se: kone:tl? Pos ne:ni:n ye:n ihb'a:k o:kamapala:niah pos melá:k ye:n nikihtó: pos a:mo *a veces** a:mo tikpiah tomi:n. Pos ti..., san ..., kihtowah n ihki kil..., b'ali n pi:pitsomeh kalihtik pi:pitsomeh, o:b'ilimeh. Lis..., neh o:n'chi:waya san ohkó:n nikwa:wa:tsa n'te:mó:. Wa:n n'wa:wa:tsa wa:n nik..., [nik]papayatsa b'altsi:n, b'altsi:n moka:wa keh *polvo** wa:n nikamatla:lilí: nokone:h. Pos siki kina:miki wa:n siki a:mo. Tos tla: a:mo kina:miki. Tos ye:n, ne:n, no:no:n, ne:ne:n tle: nika:n mochi:wa ich n i:li:tl . Tikita siki n ne:ni:n n i:li:tl keh pohpoxkoyoktik keh ti..., no:n kil 'pihpiah b'aokwilin. Tos ye:n no:no:n nikwa:wa:tsa nikite:..., nikte:mowa. Wa:n n'wa:wa:tsa wa:n yehwa:tl nik..., no:no:n nikamatla:lila:ya ne:n nokone:h. Pos poliwi, tle:n san, neh, x'tla:li ke:meh san ye:hkokolistl pahte. Poliwi. Neh ye:n no:no:n o:nikchi:waya n o:nik..., no: o:nikimpix nopilwa:n a:xka:n ya wehwei sa imi:xkoyá:n. Pos a:kmo ohkó:n ke:meh n a:xa:n. O:katka ya wehka:w ohkó:n neh o:nikimpahta:ya nopilwa:n. B'altsi:n yo:tine:chno:no:ts, ya nikaki ke:nihki no:n o:ninkimpahta:yah n ko:koneh tle:n kachi ya achtoh melá:k, kachi o:..., o:tlasohtia tikitl *o** n tomi:n a:mo, o:katka ke:nihki n te:ma:tla:niskeh n tla:...., tla:kameh *o** nimotlawi:kalwa:n. Pe nimehwa:n a:mo ohkó:n o:namosinka:wayah. O:ninkite:mowa:yah tle:n ya wili [o:]ninkiyehyekowa:yah tla:nah kib'altili:s n kone:tl. B'altsi:n nikaki n, ke:meh no:no:n a:kmo, a:mo nikahxilí: wa:n a:mo nikmate ke:nihki nikchi:was tla: o:nikpix se: kone:tl ke:nihki nikpahti:s. A:xa:n ya tine:chno:no:tsa tla: ke:man ohkó:n nimochi:wa ya nikmati tsokotsi:n. Ke:mah pos neh ohkó:n o:nitlayo:li:tih ohkó:n o:nikimpahteh nopilwa:n. Ke:mah tlasohka:mate yo:timono:no:tskeh. Ke:mah *igual** tlasohka:mate, ke:man wa:la:s *hora** tine:chitaki:h oksipa se:mono:no:tsas. Katki ke:man to:nal mitstlahpalo:ki:h. Ke:mah nimitschia. Nehwa:tl noto:ka: María Concepción Robles Fernández, nocha:n nika:n municipio de Tepetzintla. Nehwa:tl niCandelaria Ponce Aldama. No: *igual** nika:n nicha:nchi:wa de municipio de Tepetzintla.