A:xa:n ixte:chono:no:tsa nika:n kihtowah San Miguel kateh *mí:nasten**, xte:chono:no:tsa ka:ni:k kateh, ke:nih amehkeh. *Pués**, name:chono:no:tsas san tle:n o:nkimitak, pero *la ver...,** pero mila:wak, *este**, a:mo neh *nofamilia** a:mo ompa o:tikit. Pero neh san o:nkitaya n tokni:wa:n o:..., ompa o:panowa:yah tikititi:weh. *Bueno**, yaweh xa: kwalka:n *porque** wi..., ya wa:lmokwipati:weh kwa:lke:swihtiweh n *i:ncarburo**. Wa:n 'towah yaweh kwalka:n noso ma:s tlahkah yehwa:n ka:n tikitih nochipa tlayowa. Wa:n pos no:iwki neh o:nkimi:xmat *mí:nahten cuando** o:ntlahpiaya, *porque** o:ne:chilwa:ya nopapa:n, se: *lugar** i:to:ka: Sá:ntahko ktowa a:mo xkinka:wa n tlahpialten *hasta** tlaniwi:k *porque** ompa keh se: tlakoyoktli yeh pantlakoyoktik a:mo yeh i:k ompa pampoliwiti:weh n se: n tlahpial. Wa:n, wa:n i:k ompa sipa o:timo:k se: n kwa:poweh wa:n o:niah o:nkwa:lyawalo:to wa:n *medio** ntlai:xte:mowa, ke:mah o:nkitak n tlakóyoktli. N tlakóyoktli we:i *hasta** ohkó:n we:i. pero piya:wtok i:ka a:tl *hasta azul** n a:tl. Xa: i:a:yo n tomi:n, n *metál**. Pero, *este**, o:nkitak wa:n o:nmowilih, ntowa, "Ay, mila:wak ke:n ktowa nopapa:n a:mo yeh ompa pampoliwi n tlahpial pos we:i n tlakóyoktli". Pos a:xa:n a:kmo ke:man nkinka:was i:k ompa ma timo:ka:n *pues cuando tiempos** kiawi. *Pos medio** ohokoihtik tsokotsi:n, pero te:ntok tlakwaksitl wa:n yeh para ompa tlah..., ni:nimih n tlahpialmeh kwa:kwehkeh, n ichkameh. *Pos mejor** inkinwa:lto:toka wa:n nkiwi:ka oksé: *lado**. Ompa katki n *mí:nastli** wa:n oksé: *mí:nastli** i..., nika:n *lado** pero ompa o:cha:nchi:wayah. Pos ompa san o:se:kinwehkaitaya n *gente**, kalakih wa:n wa:lki:sah i:ka *i:ncarretilla** xa: kwa:lki:xtiah titl, xa: tla:li, xa:, xa: titl, xa: *metál**. Wa:n siki ikso:wah ompa i:tich i:n, i:n tlakomol *o, o** ke:nih se:ktowa n inkia:w. Ompa kso:wah n titl wa:n ne:si ktlapihpiniliah. Hko:n san o:tkinwehkaitayah. Wa:n, wa:n oksé: tlakotoktli katki tlakpak. I:k ompa o:ktlapohkeh se: ohtli, i:k ompa o:tpanowa:yah yeh, ompa a:mo wehka katki n tlakóyoktli keh o:me:n ompa kateh. Wa:n ohkó:n ompa o:se:ktaya se: tla:katsi:n wehkapan xa:, xa: koyo:tsi:n o:wa:la:ya wa:n i:k ompa xa: kalaki wa:n xa: ki:sa, xa: sikwi. ki:sa *cuando** to:na wa:n moto:naltila:na i:tich n to:naltsi:n xa: mototo:nia, i:k ompa se:panowa yeh i:k ompa neh tila:ntok. Wa:n, wa:n oksipa oksé: *lado** o:tya:yah, pos towa:tsi:n tkoni:xmati kiliah mach Time:tstlaha:tlawko. I:k ompa sipa o:ntlahpiato wa:n o:tlehkokeh n ichkameh, kwa:kwehkeh i:k i:kwixkox n ohtli wa:n neh o:ntlehkok *hasta** tlakpak. Wa:n o:n..., o:nkahsito siki neh *mí:nahteh**. Ompa kateh ne:si o:me:n. A:xa:n i:kah no:n yo:kchi:wkeh se:, se: *torre** no:n kiliah mach San Antonio, wa:n ompa ihkí:n i:k tlatlampa, *ha[s]ta** i:k ompa o:mpanki:s *porque** sipa o:nkwa:lahkoitak nkaki tsa:tsahtsi se: tichalo:tl wa:n ompa o:..., nwa:lahkotlachia yeh se: kwi:xin o:ktsi:tskih n tichalo:tl wa:n o:kwi:wak *hasta** i:k sintlapal ikpilohtiw ni:kwitlapi:l. Ke:n kwi:ka yeh *hasta** mowiyo:nihtiw ni:kwitlapi:l. Wa:n o:nkilna:mik n[towa] tla: ma nkahkoitah pos tle:noh kah ne: tlakpak. Wa:n yeh o:me *mí:nahten** pantlakoyo:ntok. Pos ke:n katki ne:n, i:n San Antonio o:kmankeh n *templo**. Ohkó:n ntowa ohkó:n max, xa:nki nochi titl ke:nih kwali ompa mantok pos yeh tlatlampa ihkí:n panakasi:k tlakoyoktik. Ompa xa: o:tikitiah. Wa:n pos, o:nkitak n tlakóyokten, pero pos ke:..., ke:n ntowa neh no..., de neh nocha:n neh nopapa:n ai:k o:tikit ompa. Ompa o:nkintaya i:k ompa o:panowa:yah se: tla:katsi:n i:to:ka: Miguel Juárez oksé: i:to:ka: Palma, oksé: i:to:ka: Angel, se: i:to:ka:, *este**, Petronilo, oksé: .... Pos oksiki a:kmo n'mati tle:n ya no:nkeh poro, po[s] neh o:nkatka xa: o:mpiaya xa: ma:s ke:meh se: *diez ańos** xa: ma:s keh se: *diez ańos** keh se: i:tich ke:meh se:, *cincuenta y s** te:..., i:tich *mil novecientos cincuenta y cinco, cincuenta y seis cuando* neh i:k ompa o:nkitak no:nkeh tlakóyokmeh. *Cincuenta y seis, cincuenta y siete *cuando** o:ntlapoh..., o:ntlahpiaya i:k ompa o:nkitak. Wa:n, wa:n pos, *este**, oksiki a:mo, a:mo n'mati tle:noh into:ka: n tla:kameh yeh mi:keh ompa o:nkintaya o:panowa:yah *como** tehwa:n tocha:n, ne:pa n ohtli panowa. Wa:n pos, *este**, ke:n ohkó:n o:n..., o:n..., o:nkitaya ikso:wah xa: mach inkaki iktowah mach *metál**. Wa:n o:kiwi..., wa:n, neh, wa:n, neh ikso:wah n, n titl [ama]ti xa:, xa: yehwa ikkwipah tomi:n, a:mo n'mati. Pero o:ya:yah *burritos** kiwa:lme:meltiah n *metál** [o:]ikwi:kayah, poro no:n pos xa: o:kwi:kayah Zacatlán. A:mo n 'mati ka:nih o:kwi:kayah. Pero mi:kpa o:nkitaya ohkó:n i:k ompa o:panowa:yah, *como** a:mo wehka n ohtli ka:n [o:it]cha:nchi:wayah. Wa:n pos, *este**, pos neh san yeh no:n name:chmolwilia pero pos a:mo n'mati no:n ke:nih o:k..., tle:noh max o:kkwipayah tomi:n *o que** san n'mati ni:k o:kwa:tsayah n titl wa:n ikwi:kah n *burritos por, por bulti:tos** kimehme:meltiah wa:n kiwi:kah. Wa:n pos ompa o:tikitiyah no:n *tiempo, este**, o:katka, ne:ne:n. A:xa:n se: tla:katsi:n, itkoni:xmati n tokni:tsi:n Gerardo. N Gerardo o:katka ki:nchi:n te:lpokapitsaktsi:n yeh o:ya:ya iktlamakati:w ni:papa:n, yeh i:to:ka: Angel. O:ya:ya iktlamakati:w wa:n sa:te:pan yeh ompa xa: o:.., o:ilwitikeh n tikitinih wa:n xa: o:tla:wa:nkeh wa:n ompa o:kmiktihkeh n Angel, i:papa:n Gerardo wa:n, wa:n yeh no:n nmatok o:mochi:w se:, se: oweh *porque**, o:kmiktilihkeh n Gerardo ni:papa:n yeh o:moka:w chohchokochi:n te:lpokatsi:n. Wa:n, wa:n de o:kmiktihkeh wa:n sa:te:pan a:kmo, a:kmo n'mati x o:tikitkeh. Ne:si sa: i:ksin , wa:n yeh achtoh *parejo** o:tikitiah. żTos simi mi:keh ompa o:tikitiah? Mi:keh o:tikitiah. żWa:n ka:nih katki n Sá:ntahko? N Sá:ntahko ne: i:cha:n, ne:n, dońa Celia wa:n, wa:n, ma tto:ka:n pos xa:, xa: *casi** ke:n i:k mila:wka:tlatsi:ntlan. Tipitsi:n i:k nika:n *lado** wa:n tlatsi:ntlan. N towatsi:n itkomomachi:tia n Planilla wa:n yeh ne:pa sintlapaltsi:n. No:n tlakomol ka:mpa no:n yeh pankalaktok i:n ne:n *mi:nah**. Wa:n ka:mpa, ne:n, n o:cha:nchi:waya n *difunto** Cortés, żke:mah yo:tkomatia? Ompa *me:ro** n o:ks..., o:kki:xta:yah ne:n o:nkitaya ikki:xtiah *metál** i:ka *carretillas** wa:n ikso:wah ompa. Se:kita ompa ikso:wah wa:n iktlapihpiniliah wa:n yehwa tle:n o:kwi:kayah para, xa: Zacatlán *o** ka:nih kwi:kayah n *burritos** i:ka *por maletitas**. Wa:n ka:n a:xa:n o:mochi:w n tió:pantli ne:pa i:n San Antonio, ompa max no:iwki o:'ki:xta:yah no:n it.... Pos, pos, ompa xa: okachi achtoh no: o:tikitiah. Xa: okachi achtoh, neh o:nkimitak n tlakóyokten pero a:kmo o:nkitak ke:nih o:tikitiah. O:nkitak o:tikitiah ompa ne:n, ka:n o:cha:nchi:waya n *difunto** Cortés. Ompa ne:n o:..., o:..., nineh, ompa n o:kki:xta:yah n titl. *Porque** se: *vereda** o:ktlapohkeh, ka:mpa tehwa:n o:ttikitiah wa:n o:twa:la:yah se: *vereda** wa:lnakasi:ktla:..., [o:]wa:lnakasi:kwa:la:ya para ki:saki:w n tla:lista:k. O:ktlapoh yeh *difuntito** Faustino. Wa:n to:s i:k ompa o:twa:la:yah wa:n, wa:n *por eso** o:tpanitayah ke:n ikso:wah n titl, wa:n i:k ompa, [ik]ki:ki:xtiah i:ka *carretillas** wa:lki:sah ich n tlakóyoktli. Wa:n de *que cuando** wa:lki:sah mota nochi sokiohkeh, paltikeh *porque** xa: tlachocholokatok *o** ke:nih ameh. Wa:n xa: kwi:kah intilmah para mopatlah wa:n wa:lmokwipah ya kwa:li:kah intilmah wa:ki. Mm, yeh ompa o:tikitiah i:pa mi:keh. Siki tle:n o:nkimihtoh o:nkimi:xmat pero tle:n a:mo, pos a:mo, a:mo nkimi:xmati a:kihkeh ompa o:tikitiah. Ahá. żWa:n ke:n itkonilna:miki, x wehka:w o:tikitoyah, se: xiwitl, o:me xiwitl tle:n tehwa:tsi:n itkonilna:miki? Pos neh tle:n nkilna:miki pos ma:s ke:meh se:, xa: keh se: *medio ańo** panowa chokochi:n ke:n ompa [o:]tikitiah. Ya pos tle:n achtoh, pos yeh xa: ya wehka:w tikitih *porque por eso** te:ntok *mina**. Porque yeh a:mo, pos neh sa: yeh n ompa tle:n o:nkitak o..., o:tikitiah, poro ya oksiki a:kmo. Oksiki mi:k ompa i:cha:n *difunto** Cortés para tlakpak ok kateh *minas** a:mo o:nkitak ke:nih o:tikitkeh noso *hasta** i:kah n San Antonio a:mo no:. Noso ne:pa tlatsi:ntlan kiliah Sá:ntahko a:mo no:. Tle:n o:nkitak ompa i:cha:n *difunto** Cortés. Ompa ne: n o:nkitak tle:n ompa o:tikitoyah. Ahá. I:ka no:n ntowa xa: [ih]kwa:kó:n neh xa: o:mpiaya ma:s se: *nueve, diez ańos**. Ahá. Kwali te:chon.... Wa:n yeh neh o:nine:s i:tich ne:n *mil novecientos cuarenta y seis**. Tos mila:wa:k simi ya wehka:w ihkwa:k o:..., o:tkonitaya ompa ya tikitokeh i:tich *minahteh**. Ya wehka:w. Yeh ya wehka:w, para ne:pa achtoh pos ya wehka:w. Wa:n nochi o:ksa:sakayah san i:ka n tlahpialten. Kwali I:ka *burritos**, i:ka *burritos**. żTle:noh moto:ka:tsi:n? María Consuelo del Carmén Márquez Rodríguez, incha:nchi:wa San Miguel Tenango. Noto:ka: Ángeles Márquez Hernández no:iwki impowi San Miguel Tenango.