<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="Usuar" audio_filename="Tengo_MatCl_MHB527-EHH528_Keenih-kixihxhiima-ichkatl-Borregos-y-lana_2022-11-18-r_ed_2024-12-14" version="3" version_date="250522">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="María Ernestina Hernández Barrios" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Esther Hernández Hernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="400.424">
<Turn startTime="0" endTime="3.151" speaker="spk2">
<Sync time="0"/>
Tsino:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="3.151" endTime="4.339">
<Sync time="3.151"/>
Tsino:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="4.339" endTime="11.156">
<Sync time="4.339"/>
O:nwa:lah ich ni:n to:nal itne:chonmachti:s ke:nih itkonxihxi:ma n ichkatl.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="11.156" endTime="53.307">
<Sync time="11.156"/>
Mm, se:ktsohtsonkwipa wa:n se:k..., kih..., [se:k]xoihilpia se:k....
<Sync time="16.942"/>
Wa:n ompa ya se:kpixtok n *tijeras** wa:n ya se:kpe:waltia se:k..., [se:k]xihxi:ma
<Sync time="24.706"/>
ohko:no:n se:kxihxi:ma ma:s *hasta** ompa yo:se:siaw.
<Sync time="29.279"/>
Ompa ya se:maya:na a:mo wili se:kkahka:wa.
<Sync time="33.242"/>
Ompa i..., tlahko se:kxihxi:ma, ompa se:kkwipa.
<Sync time="37.681"/>
Wa:n ohkó:n, ohkó:n *hasta** se:ktlamia, ya se:kkahka:wa, ya, ya se:ktla:lia, [se:k]ye:ktla:lia n i:tohmio wa:n
<Sync time="47.818"/>
ompa kchi:wa ke:meh ma:s *ocho dias** ya se:kpa:kati:w.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="53.307" endTime="54.298">
<Sync time="53.307"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="54.298" endTime="60.433">
<Sync time="54.298"/>
Wa:n de se:'pa:kati:w mach se:kmoya:wa, kihtowah se:kmoya:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="60.433" endTime="63.9">
<Sync time="60.433"/>
¿Ke:nih itkompa:ka n tohmitl?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="63.9" endTime="69.865">
<Sync time="63.9"/>
I:ka xapoh wa:n i:ka a:tl i:tich tlapa:kaltitl.
<Comment desc="Tlapa:kaltitl es una piedra que se usa para lavar"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="69.865" endTime="74.097">
<Sync time="69.865"/>
¿Ke:nih ton...?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="74.097" endTime="86.632">
<Sync time="74.097"/>
Poro, a:mo se:kxakwalowa n tohmitl ke:meh tilmahtli san,
<Sync time="81.658"/>
san, se:ktahtakapitsowa i:ka se: powitl.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="86.632" endTime="89.525">
<Sync time="86.632"/>
¿Ke:nih itkomoya:wa n tohmitl?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="89.525" endTime="115.684">
<Sync time="89.525"/>
Poro *cuando** yo:wa:k ya se:ktla:lia ma wa:ki de tla: yo:se:kpa:kak.
<Sync time="95.481"/>
Se:ktla:lia ma wa:ki, wa:n tla: yo:wa:k se:ktsihtsitsilowa wa:n mach se:kmoya:wa.
<Sync time="102.845"/>
Hki:n se:k..., moch se:kmohmoya:wa kihtowah.
<Sync time="107.996"/>
Se:ktsihtsitsilowa, se:kmohmoya:wa kwaltsi:n wa:n ompa ya se:kpochi:na.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="115.684" endTime="118.26">
<Sync time="115.684"/>
¿Ke:nih itkompochi:na n tohmitl?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="118.26" endTime="212.072">
<Sync time="118.26"/>
I:ka siki pohtsitsi:n mach ka:lox
<Comment desc="El ka:lox es una herramienta para cardar la lana"/>
 nochi ki:xpia *alambre** ne:n pohtsitsi:n.
<Sync time="125.492"/>
Wa:n ompa se:ka:na n tohmitl wa:n ihkí:n se:ki:xohxilia.
<Sync time="130.585"/>
[Se:ki:]xohxilia nochi ompa moka:wa n tohmitl wa:n ompa oksipa ihkí:n.
<Sync time="135.233"/>
Hki:n se:kchi:wtok ihkí:n.
<Sync time="138.59"/>
Ne:n [o:]kitak *porque** ya ke:man o:ahsia se:,
<Sync time="143.873"/>
totati:tah, totati:tah o:ahsia nocha:n wa:n mach iktlahtlani, 'tlahtlani tikitl.
<Sync time="149.639"/>
Wa:n mach ikniki tikitl ikniki tlap..., tlapochi:nas wa:n o:ya:ya wa:n
<Sync time="156.523"/>
ompa tlapochi:na wa:n tehwa:n *como** itko:koneh tsokotsitsi:n t...,
<Sync time="161.152"/>
i:k ompa xa: t..., [t]motlahtla:liah ma:s tla:lpan wa:n tki:itah, tki:itah.
<Sync time="167.75"/>
*Tos medio de, de** no:n ompa o:nsa:loh.
<Sync time="171.931"/>
Wa:n sa:te:pan nmahmati, nmahmati akah, akah wili tlapochi:na.
<Sync time="177.095"/>
O:niah wa:n ne:si o:nkintlane:wili:to n i:..., n i:ka:loxwa:n wa:n ntowa tla: nyahyako:s, wa:n o:pe:w nyahyakowa.
<Sync time="188.35"/>
Wa:n tlakah yeh wili pero moniki *hasta cuando** ye:n
<Sync time="193.118"/>
ke:n ihkí:n se:kchi:wtok, se:kchi:wtos tos,
<Sync time="197.04"/>
neh sa: yehwa ikkahka:wa n tohmitl sa: yehwa.
<Sync time="201.717"/>
Tla: yo:kwaltiak sa: yehwa keh, keh mo..., mo..., keh [ik]kahka:wa n ka:lox.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="212.072" endTime="218.492">
<Sync time="212.072"/>
Kwali. ¿Wa:n ke:nih tontlatsa:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="218.492" endTime="237.974">
<Sync time="218.492"/>
Pos [it]te:mowah tla:ke:[wa]l *porque** a:mo nwili.
<Sync time="222.685"/>
A:mo o:nmone:xtilih.
<Sync time="225.003"/>
O:nkitaya ke:meh a:mo oweh, a:mo oweh poro a:mo o:nyahyakoh.
<Sync time="230.801"/>
Kachi *porque** se: *cosa, porque** a:mo katki n mach se:i:malak.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="237.974" endTime="241.204">
<Sync time="237.974"/>
¿Wa:n ke:mania:n o:tontlatehte:kak?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="241.204" endTime="305.583">
<Sync time="241.204"/>
A:mo, nehwa no:n se:k.., sa: se:kte:maka oksika:n ktehte:ka n a:k[in] ikmati.
<Sync time="247.834"/>
A:kin kmati ktehte:ka wa:n kmati yehwa kihkiti.
<Sync time="252.689"/>
Wa:n neh oksipa sa:te:pan yo:pe:hka a:t ok o:nsa:loh mach i:n nikpa.
<Comment desc="Por alguna razón se dice nikpa, tikpa, y kipa además de impahpa itpahpa, y ikpahpa. En general cuando la raíz verbal es monosilábica se usa Ci- inki:sa pero o:niki:s"/>

<Sync time="261.043"/>
O:tkowayah n tlapal Zacatlán wa:n de ompa tkowah.
<Sync time="265.474"/>
Tos neh o:mpa:ya
<Comment desc="Dado que en imperfectivo el verbo tiene 2 sílabas se usa VC-"/>
 i:ka neh xokoxiwitl wa:n xo:me:tl.
<Sync time="270.281"/>
Wa:n siki i:to:ka: xiwitl mach mowehtli.
<Sync time="274.343"/>
Ntlikomana n a:tl, molo:ni n a:tl wa:n,
<Sync time="278.504"/>
ompa mpante:milia n kiliah mach *tinta**
<Sync time="284.758"/>
Te:m..., [im]pante:milia wa:n no: nompa n xiwitl wa:n,
<Sync time="290.155"/>
ompa *después** ya mpantla:lilia n tílmahtli.
<Sync time="294.554"/>
Wa:n se: nokwe: o:nikpah kwaltsi:n. O:mopah *hasta** o:tlahtlan a:mo, a:mo ni...., a:mo o:nixe:w.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="305.583" endTime="310.022">
<Sync time="305.583"/>
¿Wa:n i:ka tle:n o:tkonchika:walta:ya n, i:n pahpahyo:tl?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="310.022" endTime="317.088">
<Sync time="310.022"/>
Ya yehwa, ya yehwa n xiwitl n xokoxiwitl wa:n xo:me:tl. ¿Koni:xmati n xo:me:tl?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="317.088" endTime="318.653">
<Sync time="317.088"/>
<Who nb="1"/>
Ke:mah.
<Who nb="2"/>
Ah, ¿mowehtli?
<Comment desc="Probablmente sea el Justicia spicigera"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="318.653" endTime="319.656">
<Sync time="318.653"/>
No:ihki.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="319.656" endTime="337.486">
<Sync time="319.656"/>
Ahá. Yehwa.
<Sync time="321.332"/>
Poro a:mo o:ntla:lila:ya *refino**, n a:mo o:ntla:lila:ya, dió:n alcohol dió:n ....
<Sync time="327.17"/>
Mi:keh tlapah mach i:ka alcohol, mach i:ka, i:ka *refino**.
<Sync time="332.75"/>
Ah, wa:n istatl tlakah nili n istatl n o:ntla:lila:ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="337.486" endTime="344.552">
<Sync time="337.486"/>
Kwali. Ompa ich i:n toa:ltipe:w Popotowil iktowah ya wehka:h.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="344.552" endTime="356.115">
<Sync time="344.552"/>
<Who nb="1"/>
O:..., a:mo o:kpa:yah, mm, i..., nintilmah san o:kkwiah,
<Who nb="2"/>
San ok....
<Sync time="348.602"/>
<Who nb="1"/>
...nixkwe:, i..., ninnixkwe: a:mo o:kpahpa:yah.
<Who nb="2"/>
Hko:n, ahá.
<Sync time="351.764"/>
<Who nb="1"/>
Wa:n iktowah ni:n tlahmachkami:sah a:mo tlahmach san,
<Who nb="2"/>
Ahá.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="356.115" endTime="364.469">
<Sync time="356.115"/>
A:mo, a:mo tle:n o:kpiaya.
<Sync time="358.176"/>
Eh, o:ktla:lila:yah *ni:ncamisa** nochi san, san ista:k wa:n ninkwe:.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="364.469" endTime="367.877">
<Sync time="364.469"/>
<Who nb="1"/>
Eh, nixkwe:[itl] san ohkó:n o:k, o:k 'ka:wayah.
<Who nb="2"/>
Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="367.877" endTime="374.368">
<Sync time="367.877"/>
<Who nb="1"/>
Mm.
<Who nb="2"/>
Eh, neh noto:ka: Esther Hernández, Hernández noa:ltipe:w de Popotowil.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="374.368" endTime="400.424">
<Sync time="374.368"/>
Ahá, neh, neh noto:ka: María Ernestina Hernández Barrios.
<Sync time="380.886"/>
Wa:n neh nika:n San Miguel Tenango no..., *nopueblo**. *O** no...., noa:ltipe:w, o:nkilka:w.
<Sync time="394.151"/>
Simi nkilka:wa.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
