A:xa:n neh inname:chono:no:tsas se: tlakwal i:to:ka: chayohkílyakatl. Ni:n chayohkilyakatl, eh, yeh n i:..., yeh n i:ya:k n witsáyohtli n witsáyohtli. Eh, inname:chono:no:tsas se:kto:ka: ke:meh i:k, i:..., xa: i:k, diciembre i:k enero ihkwa:k, eh, yo:tlaki:s i:ka n witsáyohtli wa:n, wa:n yo:chika:w wa:n yo:ki:s n i:silo n i:..., n i:kxitlan. *Entonces**, ihkwa:kó:n, eh, se:ktla:lpachowa oksipa wa:n no:n, no:n, *este**, no:n witsáyohtli, kwaltsi:n yo:li. Eh, wa:n moniki ka:mpa se:ktla:li:s ma yo:li moniki ke:meh i:tlampa se:, se: powitl, noso i:..., se:ktla:lili:s itlah pohtsitsi:n wa:n ohkó:n ihkwa:k yo:lis i:pan wilis moso:so:was, *porque** ni:n simi moso:so:wa. Eh, wa:n, i..., ohkó:n se:k..., se:kto:ka ni:n, ni:n, *este**, ni:n witsáyohtli. Wa:n ihkwa:k yo:yo:l, eh, pe:wa panki:sa onka:n i:k enero wa:n ohkó:n yo:ltiw, yo:ltiw wa:n, eh, wehweiatiw i:k onka:n i:k ke:meh ke:maniá:n, eh, ke:mania:n mi:k kita, i:n, i:n n tla:ltíkpaktli ka:nih se:k..., se:k..., se:ktla:lia kanah ihsiwka niman ya katki n chayohkílyakatl wa:n kanah ke:maniá:n simi wehka:wa xa: ke:meh ka:mpa ke:meh tlasise:ya, simi okachi wehka:wa a:mo niman mochi:wa. Eh, wa:n tla: mochi:wa san i:pan no:n xiwitl yeh niman kwaltsi:n ke:meh i:s..., pe:wa san i:k ke:maniá:n i:k a..., agosto *o** ke:maniá:n siki san i:k julio, ya pe:wa kwaltsi:n ki:sa ni:yak, *este**, kwaltsi:n *hasta** sihsilik. Wa:n yehwa tle:n neh nioh wa:n, ni:ne:n, intiki ni:yak. Wa:n n..., eh, nochi ni:yak no:n i:yak ma:s ohkó:n i:wa:n nochi ni..., ke:meh i..., iskia ni:yak nochi ke:meh i:pohyo. No:n a:mo se:ktlatiwia ni:pohyo nochi ni:pohyo wa:n i:xiwtsitsi:n, nochi kwaltsi:n se:wi:ts wa:n se:kpahpahpa:ka wa:n se:ktla:lia, ni:ne:n, i:n ko:mitl wa:n ihkwa:k, molo:ntok i:n ko:mitl yeh yo:t'pahpa:kakeh wa:n yo:tko:koto:nkeh. Wa:n ke:meh, san ke:meh se:kpo:postiki. Wa:n ompa ihkwa:k molo:ntok i:n ko:mitl ihkwa:kó:n se:kpantla:lia ni:n chayohkílyakatl tlako:kóto:ntli wa:n se:ktla:lia, ni:ne:n, i:n xonakatl se:ktla:lilia n *ajito** wa:n se:ktla:lilia, ni:ne:n, istatl, ke:meh se: yeh se:k..., se:kpa:ktia. Wa:n se:kka:wa no: ohkó:n. Wa:n tla: se:kniki kwaltsi:n ke:meh xohxoxoktik ma, ma moka:wa, se:ktla:lilia tsokotsi:n i:n *carbonato** wa:n kwaltsi:n ikwsi. A:mo se:kka:wa simi wehka:w ma ikwsi kihtowah mach tla: simi se:kka:wa wehka:w ma ikwsi, yeh simi pa:pa:ti wa:n a:kmo kwaltsi:n ni:n nah, neh inkile:wia *hasta** san ke:meh ok, ke:meh, ki..., ke:meh kwaltsi:n, kwaltsi:n mokaki. Wa:n, *este**, wa:n ni:n ohkó:n se:k..., se:kmomahse:wia. I:n chayohkílyakatl yeh no:n mi:k, eh, tla:tlámantli ma ttoká:n, tla:tlámantli n witsáyohtli. N witsáyohtli wilis iski siki no:n wa:ki, wilis iksi no:n, no:n aha:yoh wilis iski no:n witsáyohtli no:n, kto:ka:yo:tiah xihxi:pitstik wa:n simi, katki no:iwki witsáyohtli, ni:ne:n, no:n, no:n simi witsoh. Mm, wa:n i:xiwyo yeh ne:si no:n nochi san ke:meh nochi san no:iwki a:mo se:kihto:s tla:tlámantli n, ni:..., ni:yak. N tle:n witsáyohtli xihxi:pitstik *o** tla:tlámantli ni:yak tle:n n witsáyohtli wahwa:ki, ne:si tki:xmatih ne:si nochi san, san no:iwki, ni:ne:n, ni:yahyak, ni:ne:n, i:n, i:n, n witsáyohtli wa:n no:n simi kwaltsi:n se:..., se:kikwa. Wa:n no:iwki wili tikwah, ni:ne:n, ni:..., ni:..., ni:..., ni:yak ke:meh *horita** yo:tmono:no:tskeh. Wa:n no:iwki wili se:kikwa, ni:ne:n, n witsáyohtli. Sa:te:pan no:n tla:, tla: wili tikwah, ni:ne:n, i:n, i:n chayohkílyakatl ke:meh i:k onka:n julio, agosto no:n ya wili se:kikwa. No:n ikto:sniki, eh, onka:n se:, o:me tlapowal. Se: tlapowal se:mochia wa:n yeh, ni:ne:n, i:n witsayohtsitsi:n ya pe:wa ki:sa i:tich, ni:ne:n, i:tich n chayohkílkilitl. Wa:n no:n wili se:kikwa. Se:ktiki, eh, tsokotsitsi:n, ihkwa:k ok tsokotsitsi:n wili se:..., se:kintiki wa:n se:k..., se:kinchipa:wa i:ka se: n tle:n tlatiki se:kinki:xtilia ni:..., ni:witso. Wa:n no:n san ohkó:n wilis se:kchi:was ke:meh, se:kki:xtili:s ni:witso wa:n se:kti:tikis. Wa:n ohkó:n se:ktla:li:s i:tich, ni:ne:n, i:tich, ni:ne:n, i:n ko:ko:ntsi:n ma molo:ni n a:tl wa:n ma se:kpantla:li wa:n san ohkó:n ma se:kpantla:lili ni:ne:n istatl wa:n tsokotsi:n, ni:ne:n, i:n, i:n xonakatl wa:n tsokotsi:n *ajito**, tsokotsi:n istatl, wa:n tlailiwis we:lik se:kikwa. Eh, wa:n tla:nah akah ikniki ke:meh ikti:tikis no:n witsayohtsitsi:n no:n ok chokochichi:n ikti:kikiS tsokotsitsi:n wa:n iktsoyo:ni:s no:n tlailiwis no:iwki kwali. Eh, se:ktsoyo:nia se:kchipa:wa wa:n se:ktla:lilia, ni:ne:n, i:tich n *cazuela** wa:n se:ktla:lilia tsokotsi:n, ni:ne:n, *manteca** wa:n tsokotsi:n *cebolla** ma tlatla tsokotsi:n wa:n ompa se:kpantla:lia, ni:ne:n, i:n, i:n witsayóhko:koneh no:n chokochichi:n yo:se:kti:tik wa:n se:kma:nilowa se:kpoye:lia. Wa:n neh san ohkó:n inwe:lilia, mi:keh tokni:wa:ntsiti:n wili iktla:liliah. Eh, ke:meh i:n kwa:pohnakatl ke:meh n ihwinakatl. Eh, ke:meh tla: ktla:lili:skiah ye:n *papas** iktla:liliah ye:n witsayóhtsitsi:n wa:n no:n, ihkwa:k katki n witsayohtitsi:n tlailiwis mila:wak, mi:k se:k..., se:tlakwa ni:k tlailiwis we:lik. Wa:n no:iwki tla: se:kka:wa ma chika:wi, ni:ne:n, n witsáyohtli ihkwa:k ke:meh ni:witso ya simi ke:meh te:tsohtsopo:nih, No:iwki ya wili se:k..., se:ktiki wa:n no:n tehwa:n tki:xmatih ke:meh tikwah witsáyohtli. Ittla:liah, ni:ne:n, ittlatlatiah wa:n ittlipantla:liah i:n toko:ntsi:n wa:n ittla:liah, ni:ne:n, xa:, eh, se:ki:xyehyekowa tla: *sikiera** ma:kwi:l *litro**, ni:ne:n, i:n, i:n ko:ko:ntsi:n tle:n ittla:li:skeh *pues** ni:, eh, ni:a:yo xa: san ke:meh se: *litro** wa:n tlahko. Se:ktla:lilia, i:tich, ni:ne:n, i:n tlitl. Wa:n no:n ihkwa:k se:ktla:lia i:tich i:n tlitl se:ka:na, ni:ne:n, n witsáyohtli *como** ke:maniá:n, witsi tla:lpan, eh, ke:wah tlahsol, ke:wa sokitl. *Entonces** itka:nati:weh, ni:ne:n, witsáyohtli ittikih wa:n ompa itpahpa:kah i:ka xílwa:stli itki:xtiliah nochi i:n tlahsol. Itki:xtiliah ni:sokiotsi:n wa:n ihkwa:k yo:tchihchipa:wkeh itpantla:liliah i:ihtik, ni:ne:n, i:ihtik i:n ko:mitl. Wa:n kwaltsi:n ittsahtsakwah, nika:n ke:maniá:n itki:xmatih mach ittowah mach kwaltsi:n ma, ma ikwsi *hasta** se:kpantla:lilia se:, se:, nineh, se: *naylo** noso se: tílmahtli para, ohkó:n ke:meh a:mo ma ki:sa ni:..., ni:..., [ni:]ihpotokya wa:n oksipa se:kpantla:lilia ni:te:ntsakwka, ni:ne:n, ko:mitl. Wa:n, wa:n se:kka:wa ma, ma, ma ikwsi sa: onka:n ke:meh, ke:maniá:n se: tlahko *hora** ikwsitok noso okachi ok tsokotsi:n. Wa:n ihkwa:k se:kki:xtia, eh, se:kko:koya:wa se:kki:xtilia ni..., ni:..., ni:..., ni:witso wa:n se:kikwa. Neh nwe:lilia ihkwa:k inkoya:wa wa:n nikwa:s impampi:xowilia san tsokopintsi:n istatl neh nmachi:lia mach ik..., ikwe:laltia. Neh ohkó:n, ohkó:n inwe:lilia. Wa:n kihtowah ni:ni:n, ni:ni:n tle:n ya wehwei. Ne:n nte:kaki:lia. Tle:n ya wehwei n witsáyohtli wa:n ohkó:n se:kikwa ik..., tlailiw..., iktowah mach tlailiwis. I:n tokni:wa:n tle:n a:xa:n i:n kokólistli, tle:n a:xa:n ikto:ka:yo:tiah mach *diabetes**. I:n tokni:wa:n no:n mach n witsáyohtli simi, simi, simi kwali. Wa:n no:iwki tla: moka:wa ni:a:yo ni:ne:n witsáyohtli no:n no:iwki kwali se:koni a:mo ma se:ktlatiwi. No:n no:iwki kwali i..., kihtowah mach i:pahyo, ni:ne:n, i:n, i:n *diabetes**. Ni:k a:mo tle:n ikpia, ni:n a:mo ittla:liliah *azucar** a:mo ittla:liliah dió:n tle:no:n ihkwa:k ikwsi. Eh, ye:k kwaltsi:n san ke:n itka:nati:weh ne:pa wa:n ittla:liah wa:n tikwah. *Entonces** kihtowah mach simi kwaltsi:n para ni:n kokólistli, wa:n .... *Pues** ne:n ntlasohtla nochi ni:n tlakwal yeh ni:k, mochi:wa i:k nika:n i:n, i:n tocha:n totla:ltíkpaktli wa:n *pues** a:mo tle:n ikpia ittla:lilia, itto:skeh yo:ttla:lilihkeh. Eh, itlah *abono** para ma yo:li. A:mo ye:n, san ye:n ke:maniá:n se:tlachtoka n..., n i:n..., inkwitl, ni:ne:n, i:n ihwimeh *o** n ichkatsitsi:n yo:se:kxi:nilih wa:n kwaltsi:n wa:lwa:le:wa. Kwaltsi:n mochi:wa ni:n, ni:n totlakwaltsi:n. I:n inname:chontlasohka:machi:lia wa:n name:chonilwia no:iwki ma tkwa:ka:n wa:n no:iwki ma tkine:xtili:ka:n n ko:koneh mak..., ma 'kwa:ka:n ni:n Ni:n tlailiwis kwaltsi:n witsáyohtli ikmaka ke:maniá:n i:n ko:koneh, a:kmo iknikih ikwa:skeh ni:n, ni:n witsáyohtli. Iknikih okachi tle:n tlakowal ne:pa i:tich i:n, i:tich i:n *tienda** iknikih tle:n tsope:lik, iknikih sa: tle:nsa:so. Wa:n yeh ni:ni:n totlakwaltsi:n tlailiwis we:lik, wa:n tlailiwis, eh, itpixtokeh nika:n, nika:n toma:k wa:n yeh a:mo itmahse:wiah wa:n yeh te:chma:tla:ni *hasta** te:chma:tla:ni para a:mo itmokoko:skeh. Wa:n ohkó:n inname:chono:no:tsa i:ka ni:n i:n towitsayoh. Tlasohka:matiktsi:n neh no:to:ka: Ángeles Márquez Hernández wa:n impowi nika:n San Miguel Tenango.