Tsinó: *comadrita, este**, nika:n o:timahsikeh i:tich ni:n to:nal. Tsinó: *comadrita**. Timono:no:tsaskeh tsokotsi:n tikpiah *lugar** nika:n timo..., timono:no:tsaskeh i:ka ni:nkeh, Okwilimeh nimeh tokom..., tokomati n tehwa:tsi:n, te:kwah *o** a:mo te:kwah, ne:n te:to:kani. Ke:mah. *Pues** nika:n te:chno:tsah n tokni:wa:n wa:n *pues** milá:k neh a:mo, a:mo wili se:mono:no:tsa pero, n a:xa:n ke:mah timono:no:tsaskeh *lo que** tle:n, tle:n tikmateh. *Pues** nikmati ke:mah nene:n n okwilin, te:kwa:ntokatl simi, simi neneh, se:kmowilí: *porque** kihtowah max ka:mpa ne:n n a:kin kikwa. Neneh, *bueno, veneno** ke:meh, ke:nih se:kihtowa neh te:kokoh Ahah. Wa:n neneh, wa:n ne:n te:to:kani yeh se:kita ni..., nenentinemi pa:pa:tla:ntinemi. Wa:n tla: ka:mpa yo:kahsik ne:n no:n okwilin, ka:mpa katki yeh kiki:tskia wa:n, kiwila:ntiw kwi:katiw ich ni:n, xa: i:tlakoyok *o** ka:ni:n ompa, neneh, ompa kika:wati:w. *Pues** neh [o:]nikimitaya n te:to:kani, wa:n ka:mpa kimati ch..., ompa cha:nchi:wtok n te:kwa:ntokatl, kalaki kiki:xtí: wa:n kwi:ka n, oksé: *lado** kiwila:na wa:n neh o:nimoka:w ohkó:n nikitstok ke:ni:n kichi:wa:s. Ke:n ompa n kikilakia no: tlachkwa i:ka n i:ma:wa:n, kixe:lowa n tla:li. Wa:n ompa kitlapachowa ne:n, mm, kitlapachowah n tokatl. Aha. Te:kwa. Neh wa:n tos patla:ni wa:n tla: se:kihto:s se:kmikti:s yeh, yeh te:mi:na, wa:n tet... Te:mi:na te:kokoh simi para tomopahti:s, Neh nimati *porque** neh o:ne:chkwah o:ne:chmi:nki, wa:n o:nkilwih n, nomamáh nikilwí: neh, Aha. Neh o:ne:chkwah ne:n te:to:kani. Kihtowa, "¿N ka:ni:n?" Nikilwia nika:n i:tich noma:. Ya n o:posa:w n tos neh o:ne:chmakak ne:n *refino** i:ka n *ajos.** O:nikoni:k neh n ok, ni:chpokatl o:niwintik. Neh o:..., o:nikoch o:nihsako pero yeh yo:pa:chiw noma: a:kmo ohkó:n ne:chkokowa. Wa:n *ajos** ohkó:n ne:n oki..., kihtowa ma nikwakwa wa:n ne:n n *cigarro** yehwa i:ka o:ne:chpo:kwih ka:mpa n o:ne:chmi:nki ne:n te:to:kani. Mm. Ke:mah *pues** neh a:mo, a:mo a:mo ne:chkwahtok para tle:n nikihto:s, san nikimita ka:mpa nimeh. Se: kone:tl ne:si okachi o:se:nintinimia se:tlapia *o** se:a:tlakwi *a ver** ka:ni:n se:yawi. Ohkó:n o:nikimitaya. Yeh ke:mah, yeh simi. Kiwila:ntiw ne:, te:wila:ntiw n te:to:kani kwi:ka nene:n kwi:kah nene:n te:kwa:ntokatl ki..., kitla:lpacho:ti:weh. Yeh ke:mah, yeh ni:k neh n'mati ni:k *tonto** no:n max te:to:kani, neh. Tsi...., *pues que** kin..., kinsaka n i:..., n i:tlahpialikni:wa:n no: kintlapacho:ti:w onk..., ompa. A:mo se:kmati no:n max ompa ne: kikwa *o** san ompa ohkó:n kitlapachowa, mm. A:mo, a:mo sek..., a:mo a:mo i:k se:moka:wa, a:mo se:kpihpia a:mo se:kita ke:ni:n yeh, para nochi *se:kmomakascuenta** ke:ni:n nochi kiniki ke:meh se:kpihpias. *Pues** ohkó:n, wa:n *tokomomakacuenta** ne:n kapoltokatl yeh kachi *tonto**. Yeh kachi *tonto**, yeh Ah simi, yeh te:miktia. Yeh ka:mpa, nn, tla: keh o:kitak n te:kwa:ntokatl ompa yahtok. Yeh komi:ntiwetsi kiti:tlanilí: n i:mi:n, i:ka n *i:veneno** kipia ne: n *i:veneno** kostik ke:meh to.... Kite:..., kite:..., kite:maka ne:n kapoltokatl. Ahah, aháh n kapoltokatl. Kiki:xtí: ke:meh nika:n ke:meh ke:man tontokotsiwtok ompa mitsonahsis n *iveneno** wa:n no:n *veneno** simi, simi pitsotik. Santo Dios. Wa:n niman nochi kin..., komo kimati yo kimá:k yowi nochi kitsa:ni:lo:tí: nochi kititsi:lowa i:ka n tsa:ni:l wa:n yi yowi, *ijole** para a:mo ya:s. Para a:mo yowi. ¿Ka:ni:n ya:s? *como** nochi kitihtitsi:lowa ma:s mo:li:nihtok, kita ok mo:li:nia kimo:li:nia i:ma:wa:n i:kxiwa:n. Tle:mach [Ok]sipa kimihmi:ntiwetsi i:ka n i:mi:n wa:n ya kimiktí: wa:n ok kititsi:lowa. Ompa o:moka:w. ¿Wa:n max kikwa? Xa: yehwa i:tlakwal. Yehwa i:tlakwal. Ah, Dios. Aha. *Pues** no:n neh a:mo nikitstok pero ke:mah, neneh, tla: *persona** a:kin o:kikwah, tla:mo kah *remedio** miki n *persona**. Miki pero yeh kihtowah i:pah ye:n ne:n chi:ltikpin se: ..., I:yo:ka. Tima:skal. Ahá. timo:lkaxitl i:yo:ka wa:n olo:tl kitlatiah nochi ye:n chi:chi:ltik i:tich n tima:skal. Yakin kitsi:ntla:lia n timas:kal yeh ompa ya aktok ne:n kokoxki, *tanto**, tone:w[i] Wa:n yehwa:tl i:pah, i:ka se:wi, ahá, i:ka se:w[i]. Wa:n *hasta** a:mo kimachi:lia ne:n n chi:ltikpin max kokok. Wa:n *hasta** a:mo tlatlah i:ka n tima:skal. [...] *tanto** tone:walistl, tone:wah. Aha, tone:wah. No:n, no:n n'mati ni:k ke:mah, ni:k simi te:kokohkeh no:nkeh tokameh wa:n oksipa n tokom..., tokomomaka *cuenta** n chi:chi:la:skameh ke:n te:kokohkeh n se:kikwah Ah yeh ke:mah, no:iwki te:kokohkeh simi ke:meh tikol. N tle:n wehweye. Ahá, tle:n wehweye ka:mpa mopilowa ich n tonakayo kikoto:na a:kmo ki.... Ahá. Ket..., tikomokwi:li:s kikoto:n[a]. Kikoto:[na]. Mm. A:mo kikahka:wa wa:n keh tikol se:kmachi:lia ohkó:n xa: ok tle:non n se:kititiktok. Ahá *pues** ne:. Te:kokohkeh n okwilimeh. Te:kokohkeh. Ka:ni:n. Te:kokohkeh. Eh 'komati ka:ni:n o:mitsonkwahkeh *o** a:mo. Ah, neh o:ne:chkwa:yah ne:n o:niyahka Huehuetla, *hasta** o:nisahsa:watia. O:ne:chkwa:yah, oh, tomihkwani:s nika:n tontikit[i]s toya:s ne:pa *por igual**. Ompa tomihkwani:s *por igual**. Se:tikiti sa: hki:n se:mikxixakwaloh[to]k ihkí:n. Te:kokohkeh n a:skameh n ompa n .... Nika:n tikoni:xmati tikilwiah n a:skatl no:n max neh lamatsi:n. ¿N tikomati n ke:n te:kwa? Aha ahá, ahá. Ah, *útaleh**, ke:mah. Te:kwa, pero yeh a:mo *venenoso**, yeh a:mo kipia. Mm, te:kokoh. Mm, san ke:m..., san se:tone:wi. Ahá pero tikoni:xmati ke:n tlamati n a:skatl. Nixtik ke:meh *panal**. Ahá, nixtik ke:meh *panal**. Ah, ahá nixtik, nixtik i:k ke:meh .... Nió:n tli:ltik nió:n san nixtik, nixtik. Ahá, kwik..., ni:k ke:meh ni:n tilmah nixtik. Aha. Ah, ahá N a:skatl pero te:kwa keh tikol. Ahá keh tikol Te:kokoh, te:kokoh. Wa:n oksiki ¿tle:non tikomati ohkó:n tle:n ke:meh te:kwah? Mm. A:mo. Yehwa:tl ne:n no:n, n oksé: ni[k]mati no:n okwilen tehwa:n tiki:xmatih max a:ka:ltitipon. Ahá. Se:, ke:meh to:pits ihkí:n we:i ke:meh to:pits Tla: ka:mpa o:kikwah se: n ichkatl ich ne:, ne: n i:kxi, koto:ni ne:n, *hasta** nika:n koto:ni. Koto:ni pala:ni. Koto:ni ne:n omitl. A:ka:ltitipon Yeh ne:n a:ka:ltitipon *o** ne:n *rascorpión**. No:n a:mo nikmati pero n..., no:n o:me. Ke:mah kateh o:me:n n a:ka:ltitipon, Yeh neh keh nixtik kwi:kwiltik. *pues** n chi.... Ahá. Wa:n ne:n *rascopion** yeh on, tsohtsokotsi:n mota ke:meh to:pits. Pero n i:kwitlapi:l we:i. Ahá, wa:n yeh tlehko koma:k wa:n a:mo cholowa. Ke:meh x..., ke:meh xopia:wak xa:mo. Ahá. Wa:n yehwa no: simi, no: simi ma se:kipia *cuidado**, *porque** no: yeh no: te:kwa Ahá. Tla: ka:mpa o:se:kitsopi:loh, *pues** pala:ni n se:i:nakayo wa:n, yeh a:mo, a:mo ke:ni:n se:mochi:wa san tikitl palaxiwi se: i:nakayo wa:n ya koto:ni se:i:omiyo Se:yo:ltok. Ahá. Mm. Ye:n tehwa:n nika:n. *A si** yehwa wa:n kowa:meh nika:n tikoni:xmati tle:non kowa:tl ke:meh *venenoso** tehwa:n nika:n. Neh simi te:mohteh n okwilin ye:n ne:n so:lkowa:tl wa:n te:kwtli. Wa:n ya tle:n to:nal *cuando** tehwa:n o:tikatkah titsokotsitsi:n o:titlapiayah nompa tehwa:n ka:mpa o:timoskaltihkeh. Para ne:p[a] sintlapal ohko:lo:l *o** para max A:tlawmaxalko *o** para ne: Tlatolonko para max *Comunidad** o:tikimitaya n okwilimeh. O:te:ntoyah. Ahá, o:te:ntoyah n okwilimeh *Pues** neh para tle:n nikihto:s no:nkeh No: simi o:nninki ne: n a:te:nihtik *pero** a:mo ke:man o:nikimitak, nikimita, ne:n,, ne:n *coralillo** ne:n tikilwia *coralillo** pero yeh mi:xmati ko:skakowa:tl. Mm. Ahá, yehwa:tl no:n neh nikimowilia *porque**, tle:n o:te:ch[il]wa:ya ne:n nona:natsi:n kihtowa no:n, tla: ka:mpa o:mitsmo...., o:mitsmone:xtilih n ko:skakowa:tl no:n x'mati tla: ompa, ompa kochtok. Aken poliwis. No:n, no:n a:mo tle:non ompa mose:wia. *Pues** se:kwi:katinimi se: tlako:pitsaktli no:n kikokowa n i:tsontikon. No:n kiniki se:wis no: yeh ma tikmikti:ka:n Ah ohkó:[n] Aah. Wa:n tla: *como** n se:nihnintok wa:n yeh o:mitsompanowihtiki:s n tla: timowa no:n ma se:kmati no:n yeh. Se:, sen..., neh se: yo:te:chnawatih, a:kin se:meh n tokni:w tle:non *kipasa:ro:s**. Ahá, ah. *Familiar** se:. Ahá poliwis, de *seguro** no:n poliwis. Ahá, yehwa no:n ne:n ko:skakowa:tl, wa:n ne:n xohkilkowa:tl Ahá, ahá. Yehwa no:nkeh ahá, ne:n. Ahá, yehwa no:n tla: o:mitson..., Wa:n ko:sahtli max kilwiah *onza**, yehwa:tl no:n. o:mitsonohwikoto:n, no:n a:mo kwali. Ahá yehwa:tl no: max te:tsa:wtli no:n te:tsa:wtli. Ahá, ohkó:n. Eyeh, *pues** neh ne:choni:xmate nimoto:ka:yo:tia niVirginia Pérez Reyes wa:n noa:ltepe:k nika:n Omitlán wa:n noMunicipio Tepetzintla, estado de Puebla. Neh no..., noto:ka:yo niMaría Aurelia Méndez Hernández noa:ltepe:tl Omitlán, noMunicipio Tepetzintla *noestado de** Puebla.