Nika:n katki se: itskwintli wa:n se: ka:la:tl. Wa:n te:lpokatl i:ka se: a:katl *o** kowitl, wa:n se: *jarrito**, se: *pala**, se: *cubeta**. Mota simi pa:ki n te:lpokatl, tos nihnimih wa:n yoweh i:wa:n itskwintli wa:n ka:la:tl. Pero kitla:lia n *cubeta** wa:n se: *pala**, wa:n te:lpokatl ki..., kite:mi:tia, kiniki kin..., o:kip..., pankalakeh i:tich n a:tl, ne:n, n kowitl wa:n i:ka se: *hilo** o:kilpih se:, se: *jarrito**. Wa:n kipanki:xtia. Pero kimachi:lia n te:lpokatl, simi itik. Kichi:wtok simi miak *fuerza**. We:noh yo:kipanki:xtih. Ya pa:ki. Yo:kipanki:xteh, pero n itskwintli wa:n ka:la:tl ki..., ke:meh ki..., kinikih kipale:wi:skeh, pero a:mo wilih. Pero n te:lpokatl *hasta** motlankwa:kitsa wa:n para wilis kahkokwis nika:n kowitl i:ka ni:ni:n *jarrito**, yo:te:nki i:ka a:tl wa:n kimachi:lia simi itik. Wa:n ompa o:yah, o:nihnin. Wa:n o:kitak ne:n te:lpokatl a:mo o:momakak kwe:ntah, wa:n pankalaki i:tich a:tl. Wa:n itskwintli tsikwi:ni wa:n ka:la:tl, kinikih 'ki:tski:skeh ne:ka:n, ne:kah a:ka:tl . Para kipale:wi:skeh para ma, ma kipanki:xti:ka:n nika:n te:lpokatl o:kp..., o:kalak i:tich a:tl. Pero a:mo o:wilik. Tos ompa, o:yah n te:lpokatl wa:n pankalaki tlahtik den a:tl, wa:n i:wa:n itskwintli wa:n momohtiah. N te:lpokatl o:pe:wki, tsahtsi, tsahtsi, "¡Ay, n a:ka:tl wa:n xa:loh! Kwi:kawe:ia:tl, kwi:ka nwe:ia:tl". Wa:n ka:la:tl o:kikak, ne: ka:n tsahtsitok i:n te:lpokatl. Wa:n panki:sa n ka:la:tl, "¿tle:no:n, tle:no:n?" Wa:n ompa kitah ye:n a:yo:tsi:n. A:yo:tsi:n y..., yowi yo:kikwi:lih n te:lpokatl ne:kah n a:ka:tl i:wa:n j..., ne:n xa:lohtsi:n de a:tl. Pero tsahtsi n te:lpokatl, "A:yo:tsi:n, a:yo:tsi:n x a:mo xikwi:ka n a:ka:tl. Xine:chma:kti n a:ka:tl a:yo:tsi:n, a:yo:tsi:n". Pero a:mo o:kikak. Wa:n te:lpokatl tlahtik den a:tl katki. Wa:n itskwintli yowi, wa:n kilwia n a:yo:tsi:n. *A ver**, ¿Ka:ni:n o:tika:w ne: ne:kah n a:ka:tl? *¿A ver**, ka:ni:n katki? Wa:n ka:la:tl kikaktok, kihtowa, "*Horita** ya mahwatokeh, mahwatokeh". Pero ne:kah n a:yo:tsi:n a:mo, a:mo, a:mo kilwia n itskwintli ka:ni:n o:kika:w n xa:lohtsi:n wa:n tlako:tl. We:noh, tos ompa o:nihnin n te:lpokatl, ya kwi:ka n a:ka:tl yo:kima:ktih n a:yo:tsi:n. Pero *como** n te:lpokatl o:kikwi:lih n a:ka:tl, n..., ne:kah n a:yo:tsi:n, *cuanto** o:kwala:n a:yo:tsi:n, wa:n mopachowa, ne:kah n itskwintli wa:n kima:tlankwah. Pe:wi tsahtsi, "Wawawao, wawao, wawao". N itskwintli a:kih 'tlankwahtok, n i:m..., n i:ma: n kihto[wa], "Tine:chkahka:wa, 'ne:chkahka:wa". A:mo o:kikahka:w. Ne:ka:n ne:n ka:la:tl, cholowa kipale:wi:ti:h ne:kah n, ne:kah n itskwintli para ma kite:nkahka:wa n i:ma: ne:n n a:yo:tsi:n. Tos ompa yowi n, yo:kikahka:w wa:n a:mo kikahka:wa, ohkó:n kitlankwahtiw. Wa:n te:lpokatl kichi:wa se: we:rsah kiki:tskia n itskwintli chika:wak kitila:na para no:ihki ne:kah n a:yo:tsi:n ma kikahka:wa. Pero, a:mo kikahka:wa. Kitlankwahtok. Wa:n te:lpokatl, kihtowa "¿A:xa:n tle:n nikchi:was?" Pero yo:kime:meh n itskwintli wa:n yowi, wa:n a:yo:tsi:n no:iwk[i], o:mopiloh wa:n a:mo kikahka:wa. *Entonces** ya n a:yo:tsi:n, "Ay, o:mochi:w ke:meh o:mik. Pero a:mo mila:wak". Wa:n itskwintli kihtowa, "¿Ka:ni:n tikah, ka:ni:n tikah? Nimitspanki:xti:s, nimitspanki:xti:s". We:noh, ne:kah n a:yo:tsi:n, wa:n ka:la:tl yowi kahsitin n te:lpokatl para kipale:wi:s ne:kah, ne:n, n te:lpokatl *porque** itik n itskwintli. Wa:n yowi n te:lpokatl kime:mehtiw n i..., n itskwintli. Wa:n kitah ompa kah *pala** wa:n se: *cubeta.** Wa:n ne:kah n a:yo:tsi:n o:pankalak, wa:n ka:la:tl yowi, "¿tle:no:n, tle:no:n?" Wa:n ompa n itskwintli ya monohno:tsa i:wa:n n ka:la:tl. Kihtowah, tle:no:n pos n a:yo:tsi:n o:pankalak i:tich a:tl. Wa:n tos n kone:tl, ka:na n *pala** wa:n *cubeta**. Ompa yowi, kihtowa, "Pos a:mo wili panki:sa n a:yo:tsi:n, ka:mpa o:kalak a:mo wili panki:sa. ¿Ay, tla: a:xa:n tle:no:n tikchi:waskeh, tle:no:n, tle:no:n. Wa:n te:lpokatl kihtowa, "*Horita, horita** name:chpale:wi:s nikwi:ka n a:ka:tl wa:n *cubeta**". Wa:n yowi, wa:n te:lpokatl yo:mokwi:lih n i..., n *i:camisa**. Pankalakis, para kipale:wi:s n a:yo:tsi:n, para kiki:xti:s den a:tl. Yo:kimokwi:lih n *i:botas** yo:kimoki:xtilih n *i:camisa** para pankalakis ich n a:tl. Wa:n n ka:la:tl no:iwki pankalaki para kipanki:xti:skeh n a:yo:tsi:n. Yo:moxi:pitsoh n kone:tl wa:n kipanitstok n a:yo:tsi:n, kihtowa, "nika:nkah, nika:nkah n a:yo:tsi:n", kihtowa n ka:la:tl. Tos n itskwintli no:ihki kiniki kiki:xti:s n a:yo:tsi:n, yo:pankalak n itskwintli i:tich n a:tl. Wa:n ompa kihtowah, kilwia n te:lpokatl n itskwintli, "No:nka x'pixto *nocamisa**. Pos *hora** xine:chpantla:lili i:tich notsontikon *mocamisa**". "We:noh". Ay, n a:yo:tsi:n, a:mo wili panki:sa. Ahkitstli katki, ahkitstli. A:mo wili mokitste:wa. Pero san kinkahkaya:wtok, san kinkahkaya:wa a:mo wili mokitste:wa, wa:n a:mo mila:wak. Wa:n tos i:n ka:la:tl kihtowa xime:wa, xime:wa, xitlachia. Pero yeh o:mochi:w yo:mik, pero a:mo mila:wak. Kihtowa n te:lpokatl, "Ay, a:xa:n ke:mah yo:mik, yo:mik". Wa:n n itskwintli, "Ah, ke:mah yo:mik. ¿Wa:n a:xa:n ke:n tikchi:wah, ke:n tikchi:wah?" We:noh tla: mila:wak o:mik, *a ver** ma nikalakili ne:kah n kowitl i:tich n i:kich para *a ver** tla: mila:wak yo:mik. Wa:n yo:kikalakilih i:n kowitl i:tich n i:kich. Kihtowa n itskwintli, "Ah, tle:ka ohkó:n tikchi:wa? ¿Tle:ka?" "Oh, para ma n..., ma mokitste:wa:s nikitas tla: mila:wak yo:mik." Wa:n ka:la:tl yo:..., o:pe:w, "Eh, ¿tle:ka ohkó:n kichi:wtokeh? ¿Tle:ka? N a:yo:tsi:n ke:yeh [oh]kó:n kichi:wtokeh". Ay, tla:koya n, n ka:la:tl. Tos ompa yowi n itskwintli wa:n te:lpokatl, ih. Ya kime:me, ne:n, n a:yo:tsi:n, ya kime:me, kihtowa, "Ya choweh", kihtowa, "a:xa:n, pos yo:mik". Ya kime:me n kone:tl n a:yo:tsi:n. Wa:n ka:la:tl i:wa:n mono:no:tstok, ne:n, n istkwintli. Kihtowa, "A:xa:n ke:n tikchi:wah, ke:n tikchi:wah, yo:mik?" *Entonces** n te:lpokatl ya tlaokoya, kitsahtsilia n a:yo:tsi:n, "A:mo yeh, yeh yo:mik, yo:mik, ya kwi:kah". Kwi:ka kime:mehtiw i:wa:n i:ka n a:ka:tl wa:n se: *jarrito**, wa:n *pala**, on *cubeta**. Tos ki:kawia n istkwintli wa:n, wa:n ka:la:tl. *Uuuh** n istkwintli, tla:kolcho:ka, tla:koya *porque**, ya kitla:lpacho:ti:weh ne:kah n a:yo:tsi:n. Wa:n ka:la:tl yoweh, wa:n on kone:tsi:n, cho:kah *porque** yo:mik i:n a:yo:tsi:n. Tos kihtowa a:xa:n, witstok n a:yo:tsi:n, nika:n yo:niktla:leh yo:m..., yo:mik. Ma nitlachkwah niktla:lpacho:s. Ka:na m *pala** pero pe:wi tlachkwa, tlachkwah. Yo:mopachoh ne:n ka:la:tl wa:n n itskwintli, kihtowa, "¿Tle:n tikchi:was?" "Pos a:xa:n nitlachkwas, para nika:n niktla:lpacho:s ne:n a:yo:tsi:n, ne:pa witstok. Yo:mik". Wa:n tos ihsiwtok i:n, n te:lpokatl tlaokoya ompa kitla:lpacho:s n a:yo:tsi:n. Tos ompa kiki:xtihtok, ne:n, tla:le n te:lpokatl wa:n se: *lado** katki n istkwintli tlaokoya, tlaokoya. "¿Nika:n tiktla:lpacho:s?" "Ke:mah, n a:yo:tsi:n yo:mik". N ka:la:tl, ay, tla:koya. "¿ke:ni:n titlachkwatok? Nika:n tiktla:lpacho:skeh. Ay, ya nikwa:li:ka se: xo:chitl para tiktla:lili:skeh. Ay, wa:n ompa tlachia ne:n ka:la:tl, kihtowa, "A:mo o:mik!". Yo:mokitste:w. Yo:mokitste:w, ne:kah n a:yo:tsi:n. Ya kiki:tski:ti:h ne:ka:n a:ka:tl, ya kiki:tski:ti:h. Kitlankwa:ti:h, kiki:tski:ti:h. Wa:n itskwintli kihtowa yo:mokitste:w ne:kah n a:yo..., a:mo mila:wak o:mik. ka:na n te:lpokatl, ne:n, xo:chitl ma kitla:lili, pero a:mo, Tos ya pe:wi pa:ki n te:lpokatl, witska. Kihtowa pos a:xa:n sa: ohkó:n nika:was a:kmo ni..., nitlachkwas. *Entoces** pe:wi ne..., ne..., a:kmo tlaokoyah nochte:n ye:ye:n. Ne:n n a:yo:tsi:n, wa:n ka:la:tl, wa:n itkwintli. Kihtowa, "¿Tle:n tikchi:wtok, tle:n tikchi:wtok, tle:ka tikpostikis, ne:n, nika:n n a:ka:tl? Kihtowa, "X'ka:wa n a:ka:tl?" Kihtowa n te:lpokatl, "X'ka:wa". . I:ka mo..., mokamak, tikpostikis no:n kowitl, i:ka n mokamak. Wa:n i:ka n, n ka:la:tl witskatok. Tos ompa, yowi, ne:n, te:lpokatl wa:n, kiki:tskia ne:kah, n a:yo:tsi:n para kikahka:was ne:kah tlako:tl. Wa:n tsikwi:ni, ahkotsikwi:ni n itskwintli para kipale:wi:s n te:lpokatl. A:mo ahsi n itskwintli, wa:n ne:kah ka:la:tl no:ihki ahkotsikwi:ni, pero a:mo wileh kahsih *porque** kitlankwahtiw ne:kah n a:ka:tl ne:n n a:yo:tsi:n. Wa:n ompa pos a:mo o:wilik o:kahsik, ne:n, te:lpokatl, *porque** wehkapan katki n, tos ompa ya..., yo:kika:wkeh ne:kah n a:yo:tsi:n, ohkó:n kitlankwahtok n a:katl wa:n se: *jarrito** i:ka a:tl. Wa:n pani yo:motla:lih ne:kah ne:n n ka:la:tl ya yoweh. Kihtowa n te:lpokatl *órale** ma tiya:ka:n. Ya yowi n te:lpokatl, "Ma tikinka:waka:n. Ompa nika:wilia ne:kah n tlako:tl, ompa nikinka:wilia. Choweh." Ya yowi, ne:n, itskwintli wa:n, ne:n, te:lpokatl, wa:n *pala**, wa:n *cubeta** kwi:kah. Nika:n tlami ni:ni:n tlahto:l. De Natalia Hernández Luna noa:ltepe:tl Omitlán, municipio Tepetzintla, Puebla.