<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="Usuar" audio_filename="Omitl_Creer_VPR522-OPH507_Kwalowa-toonahli-Eclipse_2022-05-28-a" version="22" version_date="260319">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="VIirginia Pérez Reyes" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Olivia Posadas Hernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1146.420">
<Turn startTime="0" endTime="72.621" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Kihtowa yehwa n tona:nah. A:xa:n yeh max yeh mokokowa. Mokokowa pos, ye:n *cuando** nochi i:xmiki. Nochi, nochi i:xmiki tli:le:wi nochi, nochi.
<Sync time="13.098"/>
Wa:n tos yeh wa:n san tlasise:ya, tlasise:ya wa:n ya mohka:mikih kia:nah salo:n *o**
<Sync time="19.993"/>
ne:n tiposkakawatl de, ne:n, tle:n kipia, ne:n, 
<Sync time="26.869"/>
kilwiah *pescadonakatl**, pos yehwatl no:n i:kakaw n tiposkakawatl yehwatl pe:wa kitsili:niah nochi tlatsili:niah i:ka n salo:n wa:n pe:wa san mopi:tsa n ehekatl sisik.
<Sync time="38.005"/>
Pos momohtiah kihtowah n tla:, tla: i:xchipa:wi tos ok tinimiskeh wa:n tla: a:mo chipa:wi,
<Sync time="46.109"/>
pos i tipoliwiskeh
<Comment desc="Se escucha como tipolowiskeh aunque probablemente debe ser polilwiskeh"/>
 pos a:mo tikmateh tehwa:n ke:ni:n, ke:ni:n n katki ne:n,
<Sync time="52.101"/>
ne:n me:tstli ke:ye:n ohkó:n mochi:wa, kihtowah mokokowa. No:n no: kahsi ke:meh se: kokolistli. Ke:me:n tehwa:n nika:n tinemih n tla:ltikpak timokokowah tle:nsá: tikmachi:liah te:chkokowa.
<Sync time="63.07"/>
Yi nitsahtsi ka:ni:n ne:chkokowa nikniki nimopahti:s wa:n yeh no: ohkó:n kihtowah mokokowa. Tone:wi.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="72.621" endTime="206.867">
<Sync time="72.621"/>
Ke:mah ne:n, ne:n, no: nikilna:miki ne:n, o:nikatka nitsohtsokotsi:n, ne:n, te:chilwiah, neneh, 
<Sync time="81.161"/>
ne:n, ne:kah *tiempo** a:mo tle:n o:se:tlamowis[ow]a:ya i:ka n tiposmeh a:mo tle:n o:se:kmatia san
<Sync time="86.947"/>
tikitah neh pe:wa tlahtlayowa ya, yo:tlane:s oksipa yi nipantlah pe:wa tlahtlayowa pos ke:yeh, ye:n kihtowah ye:ne:n, ye:ne:n,
<Sync time="97.627"/>
ye:n to:naltsi:n tlayowaya:ntis wa:n, neneh, se:momohtia, se:mokaltsakwa, ne:n.
<Sync time="104.78"/>
Pe:wa yi tlahtlayowa, ne:n, tlahkah yi pe:wa tlahtlayowa. Wa:n ye:ne:n, n *pollohmeh**, itskwimeh pe:wah tsahtsih, tsahtsih no: mohka:mikeh.
<Sync time="115.718"/>
Wa:n, ne:n, *como** katki n tipostlatsili:na:nih, yehwa:tl a:kinó:n kimati tlatsili:ni:s.
<Sync time="123.05"/>
Yowi kilwiah, ne:n, tikiwahkeh ma, ma tlatsili:ni, pe:wa tlatsili:ne
<Comment desc="En singular, tlatsili:ni aunque se escucha una aspiración final."/>
, tlanawatihtokeh *que** tle:no:n, tle:no:n mochi:was.
<Sync time="133.532"/>
*Como** ya tle:n to:nal a:mo o:katka n tiposmeh ke:nih se:monawati:s, pos se:..., tehwa:n se:kimatiah se:kinawatiah i:ka i:n tiposmeh.
<Sync time="140.606"/>
Tla: a:mo i:ka se: tlatopo:nalis no:n se:kmatok tle:no:n mochi:was.
<Sync time="145.698"/>
Wa:n pe:wa tlatsili:ne oksiki tle:n kipiah n tiposmeh pe:wah ktsili:niah n tipostli wa:n se: titl tlahtlatsili:ne.
<Sync time="153.723"/>
Wa:n tehwa:n *como** titsokotsitsi:n timomohtiah te:chilwiah ma timokaltsakwaka:n ma titlatsakwaka:n *porque** tle:no:n no:n mochi:wtok.
<Sync time="161.451"/>
Wa:n, ne:n, *como**, ne:n, tla:mo oksipa yi tiki:sah ti..., tiahkotlachiah para elwi:kak tikitstokeh ke:ni:n mochi:wtok, ne:n,
<Sync time="170.15"/>
ne:n to:naltsi:n pe:wa san nochi tli:le:wi, yo
<Comment desc="Yo probablemente significa &quot;yi&quot; esto es &quot;ya&quot; del español."/>
 nochi pe:wa [o]kachi tlahtlayowa.
<Sync time="178.334"/>
Ti'matokeh
<Comment desc="Quizá por tikmatokeh"/>
 tehwa:n tikitstokeh kwali.
<Sync time="181.336"/>
Tikitskokeh, pero, ne:n, n a:xa:n *como** ya tikpiah n tiposmeh titlamowisowah,
<Sync time="187.409"/>
i:ka n tipostli ompa nochi ya kihtowa *que** a:mo kwali se:kitas, ne:n, para tlakpak. Se:tlahkotlachias
<Comment desc="No se explica porque el tla- en tla-ahko-tlachia-s. No es de tlahko, 'mitad'. Puede ser uso innovador de tla-"/>
, a:mo se:ahkotlachias.
<Sync time="195.196"/>
Se:kitas i:tich, n i:tich n a:tl *porque** tla: se:kita ohkó:n para tlakpak se:tlahtlachi:xtok,
<Sync time="201.616"/>
neh a:mo kwali, se:i:xpoliwis o*** tle:no:n no:n se:ki:tski:s kokolis.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="206.867" endTime="213.802">
<Sync time="206.867"/>
<Who nb="1"/>
Ma se:kita i:tich n a:tl. Pero ya tle:n to:nal a:mo se:kmatia tle:no:n. Se:k..., neneh,
<Who nb="2"/>
Sa: ....
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="213.802" endTime="223.848">
<Sync time="213.802"/>
se:kitstok se:kahkoitstok, se:kitstok n ke:ni:n mochi:wtok ne:n, ne:n to:naltsi:n neh tli:le:wtok wa:n ohkó:n se:kitstok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="223.848" endTime="394.716">
<Sync time="223.848"/>
Pos neh de no:n, de, de o:nimoskalteh, o:nikitak se: *viaje** n ke:n o:kwalo:k n to:naltsi:n.
<Sync time="231.853"/>
O:..., o:katka xa: ke:meh mahtlaktla ke:meh mahtlaktla *hora** o:katka.
<Sync time="241.998"/>
N te, o:katka pos ohkó:n tikitstokeh tlakwalka:n ke:meh, ke:meh *horita** kah mixtli ohkó:n san we:wehka.
<Sync time="250.796"/>
Wa:n neh san tlasise:ya san tikitl ke:meh o:tlakose:w.
<Sync time="255.334"/>
Wa:n mopi:tsa n ehekatl sisik. Wa:n neh tikitah ya ke:meh no:n tlakose:wtiw, ke:meh ya tlayowaya:ntitiw, ke:meh ya tlapoya:wtiw.
<Sync time="265.242"/>
Neh, a:xa:n tle:no:n pos *pasa:riwtok** tle:no:n mochi:wa. A:xa:n tle:no:n ten..., te:chmaka *o** tle:no:n kimaka ne:n a:xa:n ni:n to:nal.
<Sync time="276.002"/>
Wa:n ni:n *hora** nika:n tikateh ke:ye:n ihkí:n tlamochi:wa tikitah ye:n to:naltsi:n ya nochi keh ya tli:le:wtiw, wa:n eheka sisik, n ehekatl mopi:tsa.
<Sync time="285.394"/>
Pos tle:n nikimilwia ne:n nopilwa:n.
<Sync time="288.14"/>
A:xa:n nimehwa:n xka:nateh se: n, se: ne:n tiposkakawatl wa:n ne:n se: salo:n x'tsihtsili:ni:ka:n wa:n x[i]ahkotsihtsikwi:nika:n xipa:kika:n
<Sync time="297.541"/>
*porque a:mo** tik..., ma a:mo ma tikmakaka:n, 
<Sync time="300.711"/>
tlaokol n toTe:kotsi:n *porque** yeh mokokohtok yeh to:ne:wtok.
<Sync time="305.606"/>
tle:no:n kimaka nompa i:tich n elwi:kak, pos a:mo ti'mate n tehwa:n. Tehwa:n nika:n tikateh nika:n ich ni:n tla:ltikpaktl.
<Sync time="311.749"/>
Ich ni:n tla:li a:mo ti'mateh tle:no:n mochi:was n *horita.** Nimehwa:n xitlatsili:ni:ka:n wa:n x[i]ahkotsihtsikwi:nika:n xipa:kika:n.
<Sync time="319.041"/>
Wa:n o:pe:wkeh tlatsili:niah i:ka n *campana** pero ihsiwka ma n tlatsili:ni, para monichikowah n tokni:wa:n tle:no:n mono:no:tsaskeh, tle:no:n mochi:was o tle:no:n, tle:no:n *te:chpasa:ros horita**.
<Sync time="330.673"/>
ka:ni:n ya tikitah kwali tlapoya:wi xa: ke:meh se: chikwe:y *hora** tio:tlak. N ke:n mota ya tlapoya:wi yo:pe:w n tsahtsi ne:n,
<Sync time="339.907"/>
ne:n kohtikolo:tl n poxkowil n *pajaros** nochi mohka:mikih yi tsahtsih pos, kitah ya n ....
<Sync time="346.894"/>
Nikimilwia wa:n a:mo xikitaka:n nimehwa:n ninko:koneh nintsokotsitsi:n *porque** nime:chi:xkoko:s ne:n,
<Sync time="352.173"/>
to:naltsi:n sa:te:pan xa: ....
<Sync time="354.835"/>
Yo
<Comment desc="Parece que yo, ya, yi son equivalentes"/>
 kwali o:chipa:w xa: keh i:tich se: *hora** tio:tlak.
<Sync time="358.137"/>
Ya tikitah ya tlachipa:wi oksipa n, o:monahnaktihkeh n *pajaritos** n ke:n o:...,
<Sync time="364.2"/>
o:tsahsiah no: yo:momohta:yah. Wa:n nikimilwia n ko:koneh a:xa:n nimehwa:n xa: xipa:kika:n xiktlahtlani:ka:n Dios ne:n,
<Sync time="372.681"/>
n toTe:kotsi:n yehwa:tl ma te:chomaka n chika:walis ma tinimika:n. A:mo, a:mo ke:man ohkó:n ma *te:chpasa:ro** ma te:chomohmohti.
<Sync time="380.825"/>
Pos tehwa:n timomohtiah a:mo ti'matih tle:no:n, tle:no:n mochi:was n tla:,
<Sync time="385.581"/>
tla: o:kihtoh tla: ok o:chipa:w kwali wa:n tla: a:mo xa: ohkó:n ya tipoliwih pos, nochi se:kmo..., se:kita, nochi n ke:n tlamochi:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="394.716" endTime="478.376">
<Sync time="394.716"/>
Ke:mah pos ya tle:n to:nal a:mo o:katka ne:n, ne:n tipostlamowisowa:ni
<Comment desc="Significa el televisor"/>
 a:mo, a:mo o:se:kmatia tle:no:n, mochi:was.
<Sync time="403.97"/>
Wa:n a:xa:n *como** nochi yo:te:chtlaokolih ne:n *gobierno** sehse: tipos pos ya timomakah *cuentah** tle:n to:nal tle:no:n mochi:was den,
<Sync time="411.738"/>
de to:naltsi:n o de me:tstli ox kiowis a:mo kiowis.
<Sync time="416.533"/>
Nochi se:'momakatok *cuenta** pe[ro] ne:ka:n *tiempo** ke:ni:n se:kimatis a:mo, neneh,
<Sync time="423.647"/>
a:mo, neneh, a:mo se:kimatia tle:no:n. Wa:n ne:n, wa:n neneh ohkó:n neneh o:tikitayah wa:n,
<Sync time="432.643"/>
tle:n o:kpiayah tlaihtiwihtokeh n siwa:meh o:kimilwa:yah yehwa:n a:mo ma ki:saka:n, ma i:ka:n kalihtik.
<Sync time="440.292"/>
Ma i:ka:n kalihtik wa:n ne:n, a:mo ma ti..., a:mo mat..., ma ki:saka:n kia:wak a:mo ma tlachiaka:n pos
<Sync time="448.198"/>
neh tle:no:n *kipasa:ro:s porque** neh tlaihtiwihtokeh. Wa:n tla: a:mo ne:n kone:tl a:mo kwali ki:sas tle:no:n
<Sync time="454.935"/>
mokoko:s *o** ke:ni:n no:n a:mo, a:mo yo:lis kanah.
<Sync time="458.601"/>
Ma:s neneh tlapialtsitsi:n yehwa:tl no:n se:kihtowa max, ne:n, tle:no:n o:kimchi:wilih, ne:n,
<Sync time="465.873"/>
ke:neh o:kwilowak
<Comment desc="Dice o:kwilowak pero probablemente quiso decir o:kwalo:k, esto es, de eclipse. "/>
 ne:n totahtsi:n *o** tla:nah ye:n me:ts..., me:tstli yehwa:tl no:n neneh o..., ohkó:n, neneh, nika:n, nika:n *topueblo** yehwa:tl no:n se:kmatok ohkó:n, neneh, mochi:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="478.376" endTime="638.857">
<Sync time="478.376"/>
Pos yeh ke:mah nochi kimihtlakowa ne:n tokni:wa:ntsitsi:n tle:n,
<Sync time="484.023"/>
tla: tlaihtiwiah wa:n tla: kitah pos moyo:li:tiah n
<Sync time="488.832"/>
ko:kone:tsitsi:n kichpiltsitsi:n pos a:mo, a:mo, kipiah n *aveces** a:mo kipiah inte:ntsi:n kwali, te:nkwahtsitsi:n *o** a:mo kipiah n i:ninipe:l.
<Sync time="498.924"/>
*O a veces** wi:tseh n ko:kone:tsitsi:n a:mo kipia i:ma: *o** wi:ts, *este**,
<Sync time="506.077"/>
*o** mila:k ka:mpa kichi:was n *baño** nochi tsakwtok nochi pos yehwa:tl kimihtlakowa n me:tstli.
<Sync time="513.448"/>
No:n kihtowah ma, ma kpiaka:n *cuidado** n tokni:wa:n ma:s *hasta horita** n topilwa:n tikimpia *o** toxwi:wa:n ma tikino:no:tsaka:n *cuando,**
<Sync time="522.424"/>
kwalowa n me:tstli mokokowa n tona:nah pos a:mo ma kitaka:n ma, ma
<Comment desc="A veces se escucha el ma optativo como mo."/>
, ma kitaka:n i:tich ne:n,
<Sync time="531.44"/>
a:xa:n kihtowah yo:te:chtla:kolihki n *gobierno**, ne:n,
<Sync time="535.028"/>
max neh *televisión pero antes** m..., a:mo o:se:kpiaya nió:n,
<Sync time="540.258"/>
nió:n *por telefono**, nió:n a:mo o:kmatiah tle:no:n no:n, tle:no:n. A:xa:n kihtowah *teléfono** yeh tla..., tlaehekawi:tsalo:ni tlano:no:tsani.
<Sync time="549.413"/>
Pos wehka wi:ts ich n ehekatl pos, a:mo se:kmati ke:ni:n chihchi:wtok pero a:xa:n tehwa:n ya,
<Sync time="555.397"/>
te:chne:xtilihkeh max se:kpias *telefono** yeh max *celular** ma:s wehka wili se:monohno:tsa tle:no:n *pasarowa o** tle:no:n mochi:was
<Sync time="564.215"/>
yi se:kmati:ltihtokeh *pero** ne:kah to:nal xiwitl *tanto** xiwitl yi k[i]pia *año** a:ma:kin o:kmatia tle:no:n mochi:wa.
<Sync time="573.865"/>
Pos ohkó:n ya n se:momohtia kihtowah n a:xa:n n topilwa:n yi se:kino:no:tsa kihtowah pos.
<Sync time="580.146"/>
Wa:n ke:n ye:n a:mo mo..., a:mo o:tikmatiah tle:no:n i:k mono:tsaskeh.
<Sync time="584.188"/>
Pos n tehwa:n o:kitsili:na:yah ye:n *campana** pero ihsiwka n kitsili:niah pero no:n o:omonichikowa:yah n tla:kayo:tl
<Sync time="591.678"/>
para kim.., kimomatiltiah tle:no:n mochi:wa *o** tle:no:n mochi:was.
<Sync time="597.741"/>
Max kanah a:kin n o:kikohkokohkeh o:kimakakeh *o** ka:ni:n tle:no:n ohkó:n o:mochi:w kanah o:momimiloh *o** ....
<Sync time="607.133"/>
ke:ni:n yeh a:mo, yi mono:tsah ye:n ne:n kihtowah pos ye:n ne:n, mochi:was ni:n kwalo:tok n tona:nah n me:tstli, pos yehwa:tl no:n ne.... 
<Sync time="616.466"/>
Kihtowah yehwa no:n ma timo..., ma timonichiko:ka:n sansika:n i:wa:n topilwa:n *o tofamilia** kanah tle:no:n mochi:was, a:kmo tikmateh x tlane:sis *o** a:mo tlane:sis.
<Sync time="628.137"/>
Tlachipa:was *o** a:mo tlachipa:was pero sansika:n ma tiika:n tle:n, 
<Sync time="632.35"/>
tle:n Dios kimihtalwi:s tla: tlane:si, tlane:si wa:n tla: a:mo pero *sikiera** sansika:n yi timonichikowah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="638.857" endTime="707.04">
<Sync time="638.857"/>
Ke:mah ohkó:n, neneh, ti..., ti'matokeh nika:n i:tich n toa:ltepe:tl. Ohkó:n ne:n ko:koneh tle:n, tle:n yo:lih, ne:n,
<Sync time="647.972"/>
te:nkwahtsi:n yeh no:n tikihtowah, yeh ne:n o:kwilo:k,
<Comment desc="Aquí otra vez dice kwilo en lugar de kwalo. Pero anteriormente dijo o:kwilowak y aquí, o:kwilo:k, la segunda más pegado a lo esperado"/>
 ne:n, to:naltsi:n *o, o** me:tstli wa:n te:na:nah a:mo o:kipix *cuidado**, ne:n,
<Sync time="657.602"/>
a:mo o:mopix i:ka no:n n kone:tl ohkó:n o:ki:s. Wa:n ma:s tlapialtsi:ntli neh tle:no:n kipolowa kanah se: i:kxi n tla:nah, neh,
<Sync time="667.569"/>
se: i:nakas *o** tle:no:n no:n yehwa:tl no:n ya se:kihtowa ye:n, ne:n, yeh me:tstli n ohkó:n o:kichi:w. Ye:n ne:n o:kwilowak n me:tstli o:..., o:kwilowak ne:n,
<Comment desc="Aquí dice kwilo en lugar de kwalo. Pero posteriormente dijo o:kwilowak y aquí, o:kwilo:k, la segunda más pegado a lo esperado"/>

<Sync time="678.031"/>
ne:n to:naltsi:n yehwa:tl no:n se:kihtohtok. Wa:n, ne:n, pos ohkó:n nika:n ohkó:n neh timomakah *cuenta**, ne:n, nika:n pos kwali.
<Sync time="688.652"/>
Nika:n kwali n se:kita nochi kwaltsi:n tlamota
<Comment desc="Nota el uso de tla- impersonal con un verbo transitivo, ita, detransitivizado con el reflexivo"/>
 ke:ni:n ne:n mochi:wa, ne:n, me:tstli *o** n totahtsi:n *o** tle:no:n mochi:wtok nika:n nochi kwaltsi:n, ne:n,
<Sync time="700.62"/>
tlamotaya:n a:mo, neneh, nochi se:k..., se:kitstok ke:ni:n tle:no:n mochi:wtok ilwi:kak.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="707.04" endTime="751.149">
<Sync time="707.04"/>
Pos, pos yeh mila:wak ne:n kihtowa yeh nochi kimehtlakowa n, 
<Sync time="711.701"/>
n tona:nah me:tstli ke:n *cuando** mokokowa pos nochi kintlahsiwia ma:s tlapialmeh.
<Sync time="718.671"/>
Wa:n neh no: se: to:nal ohkó:n *o:ne:chpasa;roh** [o:]nikimpiaya nopitsowa:n pos,
<Sync time="724.715"/>
o:..., o:kimtla:kati:lteh i:pilwa:n neh o:ne:chmohteh se: n ko:kone:tsi:n pitsokone:tl o:yo:l.
<Sync time="732.007"/>
O:katka o:ka:n nochi *formado** de ke:meh o:iskia n oki:chtl wa:n siwa:tl.
<Sync time="738.784"/>
Pos pitsotik mota den ko:kotsi:n wa:n ke:n chihchi:wtok tlamantl.
<Sync time="744.372"/>
Pos a:mo no: o:yo:l. A:mo o:ka:nki n i:chi:chiwal, pos o:momikileh. Wa:n se: kolelohtsi:n 
<Comment desc="Es del español, cordero"/>
o:moyo:li:teh. 
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="751.149" endTime="759.689">
<Sync time="751.149"/>
<Who nb="1"/>
Pos a:mo o:kipiaya n i:te:ntsi:n, a:mo kipí: pos ke:ni:n chi:chi:s nió:n tsahtsi a:mo wili. Wa:n oksipa ne:n se: *pollito**,
<Who nb="2"/>
a:mo wili.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="759.689" endTime="794.683">
<Sync time="759.689"/>
A:mo ke:man [o:]nikimitaya ohkó:n *pollitos**. Mm, pos ke:n o:wilik o:motlatsopi:lweh.<Comment desc="Quizá hubiera dicho o:motlatsopi:lwilih, que es lo que según Ángeles Márquez es lo que dirían en Zacatlán."/>
<Sync time="765.594"/>
Sa ye:n n i:te:mpi:ltsi:n sa ye:n den tlatlampa ka:mpa kipí: n i:ninipe:l.
<Sync time="770.033"/>
Wa:n den pani a:mo o:kipiaya n i:te:mpi:l pos sa ye:n i:..., sa ye:n n i:..., n i:ninipe:ltsi:n kiki:xtí: pos.
<Sync time="776.513"/>
Wa:n ke:ni:n tlakwa:s a:mo wili. O:ne:chtlaokoltih m *pollitohtsi:n** pos.
<Sync time="781.645"/>
A, pos ke:ni:n tsahtsitikah po ke:ni:n tlakwa:s, a:mo wili. O:..., o:nikpi:tski se: *bolsa** a:mo ka:n o:ki:s n ehekatl,
<Sync time="789.254"/>
tos ompa o:nikpankalakih m *pollito** n o:nte:nilpeh, 
<Sync time="792.388"/>
ihsiwka n o:ihyo:mik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="794.683" endTime="804.076">
<Sync time="794.683"/>
<Who nb="1"/>
Pos okachi *lastimah** n tsahtsi wa:n tsahtsi. Tlahyo:wia, a:miki.
<Who nb="2"/>
Tlahyo:wihtok, ke:mah.
<Sync time="799.32"/>
<Who nb="1"/>
Kiniki tlakwa:s. Maya:ni. ¿Pos ke:ni:n tlakwa:s? A:mo, a:mo wili tlakwa.
<Who nb="2"/>
Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="804.076" endTime="817.808">
<Sync time="804.076"/>
I:kanó:n nikimilwia nopilwa:n simi x'piaka:n *cuidado, cuando** tle:no:n mochi:was, ma mochi:wa a:mo xikitaka:n.
<Sync time="811.725"/>
*Porque** tehwa:n, tehwa:n ma:s tisiwa:meh ma:s tla:kameh nochi te:ch..., te:chtlahsiwia.
<Comment desc="Cf. tlahsiwistli 'lunar'"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="817.808" endTime="824.406">
<Sync time="817.808"/>
<Who nb="1"/>
Wa:n timotlahsiwiah. Wa:n ye:n tehwa:n na:kin *kisufri:ro:s** mo:stla, wi:ptla ye:n ne:n i:wa:n topilwa:n.
<Who nb="2"/>
Ke:mah se:kitlahsiwia.
<Comment desc="Se escucha quizá /h/ final pero debe ser sin -h"/>

</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="824.406" endTime="849.947">
<Sync time="824.406"/>
Wa:n yehwa no:n nikimilwia "Mo kpiaka:n
<Comment desc="Esto es, &quot;ma kipiaka:n&quot; pero se pronuncia con mo- y como una sola palabra."/>
 *cuidado** a:mo mo<Comment desc="A veces mo en lugar del optativo ma"/> kmowiso:ka:n ma kitaka:n, *mejo[r]**, tla: kinikih kitaskeh i:tich se: n,
<Sync time="831.579"/>
tiposkakawatl *o** ich se: kaxitl ompa ma kitla:li:ka:n a:tl wa:n ompa ma kitaka:n *pero** ke:meh ohkó:n ma se:kahkoita, a:mo kwali.
<Sync time="839.921"/>
*A veces** kip..., se:kpolo:s n se: i:xtololo, a:kmo se:i:xahsis, a:kmo se:tlachia. Ma:s se:kitstoskeh kwali se:kipia n se: i:xtololo peh yeh a:kmo se:tlachia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="849.947" endTime="896.293">
<Sync time="849.947"/>
Ke:mah yeh a:mo se:kichi:wa *cuenta** se:kimatok xa: san aha:wil tle:no:n se:kilwiah a:mo se:k...,
<Sync time="857.318"/>
a:mo se:kitla:lí: *cuidado** peh yeh ke:mah se:kitlahsiwia, ne:n, ne:n to:naltsi:n *o** me:tstsi:ntli yeh se:kitlahsiwia,
<Sync time="865.739"/>
*porque**, ne:n, tle:nsá: mochi:wtok pos nika:n tikateh ich ni:n tla:ltikpaktl yeh nochi te:ch..., te:chitstok, ne:n,
<Sync time="873.189"/>
i:k te..., se:tlachi:xtok n to:naltsi:n i:k me:tstli i:ka no:n se:kimatok n to:nal, yowal.
<Sync time="879.906"/>
Pos yehwa:n nochi no:n no: yo:ltokeh ke:meh tehwa:n tiyo:ltokeh yehwa:n no: yo:ltokeh. Pero a:mo se:kitla:lí: *cuidado** pos ya neh, neneh.
<Sync time="888.426"/>
Pos ohkó:n se:..., se:mochi:wa tla: tehwa:n, tla: tlapial *o**, *o** tle:no:n ohkó:n, neneh, ohkó:n se:kitlahsiwia
<Comment desc="Se escucha -h final de frase, pero no se escribe"/>
.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="896.293" endTime="960.712">
<Sync time="896.293"/>
Ke:mah pos yeh mila:wak n te:n..., kihto..., se: ..., yehwa n tla:mo ki..., se:kino:no:tsa.
<Comment desc="No que dice se:kino:no:tsa y no, se:kno:no:tsa"/>

<Sync time="903.228"/>
Pos ohkó:n pos n tehwa:n tikihtowah n, n elwi:kak a:mo katki a:kin oksé: *persona solamente** n tona:nah n tlane:xtli, me:tstli wa:n,
<Sync time="915.038"/>
mm, tote:kotsi:n ye:n to:naltsi:n wa:n yehwa:n pos yehwa:n yo:ltokeh nochi yehwa:n te:chwa:lma:chihchi:wah.
<Sync time="922.271"/>
Mm, tehwa:n a:mo ti'matih *lo que** tle:n nika:n it..., tikateh ich ni:n tla:ltikpak
<Sync time="926.313"/>
*porque** yeh yehwa:n nochi te:chwa:lma:tla:liah wa:n yehwa:n te:chwa:lti:tlaneh tla: tiskeh
<Comment desc="ti+iskeh o eskeh, del verbo estar o ser"/>
 tisiwa:meh, tikich..., tikichpilmeh *o**
<Sync time="935.111"/>
n se: siwa:pil yeh nochi yehwa:n kimateh ke:ni:n *kwa:lforma:rowah** para tiwitsiki:weh i:tich ni:n tla:li i:tich nika:n, i:wa:n se: tona:nah n te:chtla:kati:lti:s.
<Sync time="945.529"/>
Pos yehwa:n tona:nawa:n *o** tehwa:n no: yi tite:na:meh yo:tipano:keh pero a:mo ti'matih n tehwa:n. Tehwa:n tikihtowah san,
<Sync time="952.905"/>
*juego** tle:no:n ti'chi:wah. Pero yeh tle:n mila:k yeh *mero, mero** totahwa:n tlaskalta:nih
<Comment desc="La /ia/ se vuelve /a:/ en este agentivo de iskaltia"/>
 ye:n to:naltsi:n wa:n me:tstli.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="960.712" endTime="967.092">
<Sync time="960.712"/>
<Who nb="1"/>
Pos yehwa:tl. 
<Who nb="2"/>
Ya yehwa:tl n tona:nah, yehwa:tl nochi *te:chwa:lforma:rowa** n tla: *o:te:chwa:lforma:roh** kwali.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="967.092" endTime="1032.104">
<Sync time="967.092"/>
O:titla:ltikpakne:skeh nika:n ich n tla:ltikpaktl tikwalimeh. Wa:n tla: *o:te:chwa:lforma:roh mal** ohkó:n o:tine:siskiah.
<Sync time="975.474"/>
Wa:n a:mo nika:n o:tiskiah.
<Sync time="977.51"/>
[A:]mate xa: niman yo:te:..., [yo:]te:chkwepani yo:te:chwi:kaneh
<Sync time="981.042"/>
*porque** tle:n wi:tseh kiwa:ltla:liah ohkó:n pos yeh niman kinkwepa, kinwi:ka *porque,**
<Sync time="987.878"/>
siki tlaxi:kowah wa:n siki a:mo. I:ka no:n siki n tokni:wa:n tikimitah a:mo kipiah inte:ntsi:n,
<Sync time="994.1"/>
Pero a:mati ke:n Dios o:kinka:wki o:moyo:li:tihkeh. Wa:n kihtowah n tokni:wa:n timono:no:tsah *a veces,**
<Sync time="1002.521"/>
[kih]towa ke:ye:n ohkó:n tlamati. N ke:n nikimilwí: no:n, nopilwa:n a:mo, a:mo se:kipi:na:wi:s ne:ka:n tokni:w ke:ye:n ohkó:n *por que** ye:n tona:nah ohkó:n o:kichi:w.
<Sync time="1012.25"/>
A:mo o:kahxi:tileh nochi ne:n i:te:ntsi:n *o** i:ma:tsi:n a:mo kipia. Pos a:mo kateh *completos** kwalimeh i:ma:tsitsi:n pos yehwa:tl ohkó:n a:mo o:kah..., a:mo *o:kicompleta:roh.**
<Sync time="1023.247"/>
Oka..., o:k..., o:kinkoto:nileh tsokotsi:n pos o:moka:w *mal** ohkó:n ma:..., ma:kotoktik.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1032.104" endTime="1080.671">
<Sync time="1032.104"/>
Ke:mah ohkó:n, ne:ne:n, ohkó:n nika:n ich ni:n toa:ltepe:tl ohkó:n tikmateh, ne:n, ohkó:n mochi:wah ne:n me:tstli n to:naltsi:n, yehwa:tl no:n ohkó:n,
<Sync time="1043.121"/>
ohkó:n mochi:wah *cuando** okwilowah [oh]kó:n se:..., se:..., se:kmatok se:, se:kipias *cuidado**, ne:n,
<Sync time="1051.206"/>
mm, ke:ni:n se:, se:kitla:kachi:was se:kipiali:s, neneh, se: *respeto porque**, ne:n,
<Sync time="1059.172"/>
yehwa:n, ne:n, t..., te:ch..., te:chne:xtiliah *cuando, cuando**, ne:n, tlayowaya:nti *cuando** neh,
<Sync time="1067.197"/>
yo:tlane:s. Pos ya se:kimati yo:tlane:s tle:no:n se:kichi:wa:s *o** ya tlahtlayowa tle:n ke:no:n nochi yehwa:tl te:ch..., te:chmakatok *cuenta** n ke:ni:n, ke:ni:n se:pano:s i:tich ni:n tla:ltikpak.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1080.671" endTime="1121.244">
<Sync time="1080.671"/>
Ke:mah, pos pa neh niktlasohka:mati:lia n tote:kotsi:n to:naltsi:n wa:n totahtsi:n tikilwiah, pos kwalka:n timotlane:xi:tiah.
<Sync time="1091.946"/>
Yo:nime:w, yo:nimo..., yo:nimokitste:w niman yehwa:tsi:n nikmotla:tlawtilia, yo:motlane:xi:teh te:chonmaka n,
<Sync time="1100.908"/>
n tlachialistl wa:n nimi:listl wa:n chika:walistl mo....
<Sync time="1105.52"/>
Ma timoskali:ka:n wa:n ya tikmonimili:skeh tle:no:n tikchi:waskeh n tochi:walis
<Sync time="1109.435"/>
para timotlamakaskeh wa:n tiya:skeh oksipa ya titikitiskeh para timotikipano:skeh.
<Sync time="1115.399"/>
Yeh no:n niktlasohka:mati nika:n ich nika:nkah to:nal wa:n i:tich nika:nkah *hora**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1121.244" endTime="1134.392">
<Sync time="1121.244"/>
Ke:mah ohkó:n yo:timono:no:tskeh neh, tlasohka:matiktsi:n oksipa, neneh, neh noto:ka:yo Olivia Posadas Hernández noa:ltepe:tl Omitlán, Tepetzintla Puebla.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1134.392" endTime="1146.420">
<Sync time="1134.392"/>
Pos neh no: nimoto:ka:yo:tia nane:choni:xmatih niVirginia Peréz Reyes wa:n noa:ltepe:k, Omitlán, noMunicipio Tepetzintla, Puebla.
<Sync time="1146.024"/>

</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
